Zakazane Miasto – kompleks pałacowy dynastii Ming

Zakazane Miasto (chiń. 故宫, Gù Gōng, dosł. „Starożytny Pałac”) stanowił niegdyś siedzibę cesarską dynastii Ming i Qing, usytuowaną w sercu Pekinu. Jego historia sięga lat 1406–1420, gdy kompleks pałacowy został wzniesiony na rozkaz cesarza Yongle w miejscu dawnej stolicy mongolskiej dynastii Yuan, znanej jako Chanbałyk (chiń. Dadu).

Starożytny Pałac przez ponad dwieście lat, do 1644 roku, służył jako rezydencja cesarzy Ming. Pomimo znaczących zniszczeń wojennych podczas konfliktów wewnętrznych i inwazji Mandżurów, zabudowania zostały odbudowane przez kolejną dynastię Qing.

W 1912 roku, po ustanowieniu republiki, zewnętrzną część Zakazanego Miasta przekształcono w muzeum, podczas gdy wnętrze nadal pozostawało zamieszkiwane przez byłego cesarza Puyi do 1924 roku. W tymże roku utworzono również Muzeum Pałacowe na obszarze kompleksu. Podczas okresu inwazji japońskiej ucierpiało znacząco, jednak po powstaniu Chińskiej Republiki Ludowej zostało odbudowane i w 1965 roku ponownie otwarto jako muzeum. W trakcie rewolucji kulturalnej, by chronić je przed zniszczeniem przez hunwejbinów, wojsko stacjonowało w Zakazanym Mieście na polecenie Zhou Enlaia.

W listopadzie 2017 roku Prezydent USA Donald Trump uczestniczył w uroczystym obiedzie na terenie Zakazanego Miasta, w towarzystwie Pierwszej Damy USA Melanii Trump oraz Przewodniczącego Chińskiej Republiki Ludowej Xi Jinpinga i jego żony Peng Liyuan. Był to pierwszy przypadek, od momentu ustanowienia Chińskiej Republiki Ludowej w 1949 roku, kiedy zagraniczny przywódca miał taki zaszczyt.

Pałac Cesarski Zakazanego Miasta
Pałac Cesarski Zakazanego Miasta, fot. matressa_, px

Architektura zespołu pałacowego

Kompleks pałacowy otoczony jest murem obronnym z wieżami o charakterystycznych żółtych dachówkach oraz fosą. Stanowi monumentalny kompleks budynków zaplanowany wzdłuż osi północ-południe i rozciąga się na obszarze o długości 960 m i szerokości 760 m, obejmując około 800 pałaców i liczne mniejsze pawilony, harmonijnie wkomponowane w malowniczy krajobraz.

Główne wejście, zwane Bramą Południkową (Wumen) prowadzi do kompleksu przez Bramę Najwyższej Harmonii, za którą znajduje się serce administracyjne i ceremonialne Cesarstwa – trzy hale tronowe. Pierwszą z nich jest Pawilon Najwyższej Harmonii (Taihedian), wzniesiony w 1627 roku, następnie mniejszy pawilon Zhonghedian, pełniący funkcję miejsca przygotowań do uroczystości oraz Baohedian – sala audiencji. Wszystkie te budynki usytuowane są na trójstopniowym, marmurowym cokole zdobionym reliefem z motywem smoków, symbolizującym zwierzchnictwo cesarza nad państwem.

Brama południowa - Zakazane Miasto
Brama południowa, fot. malinne, px

Pawilon Taihedian, najokazalszy spośród nich, był miejscem uroczystości koronacyjnych, obchodów urodzin cesarza oraz Nowego Roku. Ich architektura, podobnie jak większość budynków w Zakazanym Mieście, charakteryzuje się szczęśliwymi kolorami zgodnie z chińską symboliką: czerwienią na ścianach i kolumnach oraz żółtozłotem na dachach. Ten charakterystyczny odcień dachówki był zastrzeżony wyłącznie dla pałaców cesarskich.

Za częścią oficjalną, oddzieloną murem i bramą Qianqingmen, znajduje się prywatna rezydencja, składająca się z Pałacu Niebiańskiej Czystości (Qiangqinggong), Pałacu Ziemskiego Spokoju (Kunninggong) – rezydencji cesarskiej pary, oraz Pawilonu Jedności (Jiaotaidian).

  Turcja – na styku Europy i Azji

Pałace rodzin cesarskich i konkubin są zlokalizowane w północnej części kompleksu, wzdłuż głównej osi, z ogrodami po obu stronach. Natomiast budynki administracji cesarskiej znajdują się w południowej części, na wschód i zachód od Taihedian. Symetryczny układ oparty na głównej osi północ-południe, z pomocniczymi osiami równoległymi, symbolizuje harmonię, odzwierciedlającą porządek wszechświata. Cesarz, zasiadający w sali tronowej Taihedian, w centrum kompleksu, umiejscowionego w centrum miasta, symbolizuje swoje kosmiczne panowanie.

Pałac jest częścią większego kompleksu cesarskich budowli; na zachód znajdują się parki wokół trzech sztucznych jezior: Południowego, Środkowego i Północnego. Północny Park Beihai jest dostępny dla publiczności, natomiast kompleks Zhongnanhai, będący rezydencją najwyższych władz Chin, jest zamknięty dla zwiedzających. Na północ od Gu Gong znajduje się Park Jingshan, a Wzgórze Węglowe w jego obrębie, zbudowane z ziemi wydobytej z fosy pałacu, chroni kompleks od północy, zgodnie z zasadami fengshui. Z kolei od południa, pałac jest osłaniany przez wodę płynącą między Bramą Południkową a Taihemen.

Na południe od pałacu, za Bramą Południkową, znajdują się dwa kompleksy świątynne: na wschód Taimiao, obecnie Ludowy Pałac Kultury, a na zachód Ołtarz Ziemi i Plonów, obecnie Park Sun Yat-sena. Pomiędzy nimi leży Brama Niebiańskiego Spokoju, a za nią Plac Tian’anmen.

Północno-zachodnia wieża narożna
Północno-zachodnia wieża narożna i fosa, fot. Vined, px

Dziedziniec zewnętrzny

Tradycyjnie, Zakazane Miasto jest podzielone na dwie główne części: Dziedziniec Zewnętrzny, zwany również Dziedzińcem Przednim, zlokalizowany na południu i pełniący funkcje ceremonialne oraz Dziedziniec Wewnętrzny, zwany również Pałacem Tylnym, zlokalizowany na północy, który stanowił rezydencję cesarską i miejsce prowadzenia codziennych spraw państwowych. Istnieje również trzecia, mniej zauważalna oś, która krzyżuje się z głównymi osiami północ-południe, co nadaje kompleksowi specyficzny układ przestrzenny.

Wchodząc od strony Bramy Południkowej od razu trafiamy na obszerny plac, z którym sąsiaduje Wewnętrzna Rzeka Złota Woda, przepływająca poniżej pięciu mostów. Na końcu placu znajduje się Brama Najwyższej Harmonii, za którą wznosi się Sala Placu Najwyższej Harmonii. Na tym placu wznosi się także trójpoziomowy taras z białego marmuru, będący sercem kompleksu pałacowego. Na szczycie tego tarasu znajdują się trzy najważniejsze sale: Sala Najwyższej Harmonii, Sala Centralnej Harmonii i Sala Zachowania Harmonii.

Sala Najwyższej Harmonii

Sala Najwyższej Harmonii to największa drewniana budowla w Chinach, wznosząca się na około 30 metrów nad poziomem placu. Jest to symboliczne centrum cesarskiej władzy, a jej imponująca architektura, zawierająca dziewięć przęseł szerokości i pięć głębokości, nawiązuje do majestatu cesarza poprzez symbolikę liczb dziewięć i pięć. Na suficie sali widnieje misterny keson ozdobiony wizerunkiem smoka, z którego wychodzi system metalowych kul zwany „Lustrem Xuanyuan”. W okresie dynastii Ming sala ta była miejscem obrad dworu cesarskiego, podczas gdy w czasach dynastii Qing, kiedy dwory cesarskie odbywały się znacznie częściej, miejsce to służyło głównie ceremoniom, takim jak koronacje czy inwestytury.

  Festiwal Śniegu i Lodu w Harbin
Sala Najwyższej Harmonii
Sala Najwyższej Harmonii, fot. jensjunge, px

Sala Centralnej Harmonii

Sala Centralnej Harmonii, będąca mniejszą, kwadratową salą, służyła cesarzowi do przygotowań i odpoczynku przed ceremonią. Natomiast Sala Zachowania Harmonii pełniła rolę miejsca prób ceremonii oraz była ostatnim etapem egzaminu cesarskiego. We wszystkich tych salach znajdują się trony cesarskie, z najbardziej okazałym i wykwintnym umieszczonym w Sali Najwyższej Harmonii.

Na rampach prowadzących na tarasy od strony północnej i południowej znajdują się symboliczne płaskorzeźby, będące częścią Drogi Cesarskiej. Północna rampa, za Salą Zachowania Harmonii, została wyrzeźbiona z jednego kawałka kamienia, będąc największą tego typu rzeźbą w Chinach. Natomiast południowa rampa przed Salą Najwyższej Harmonii jest jeszcze dłuższa, składa się jednak z dwóch połączonych płyt kamiennych, których łączenie było ukryte za pomocą płaskorzeźb.

Na południowym zachodzie i wschodzie Dziedzińca Zewnętrznego znajdują się kolejno sale Eminencji Wojskowej i Chwały Literackiej. Pierwsza z nich pełniła funkcje dworskie oraz miała własną drukarnię pałacową, natomiast druga była wykorzystywana do wykładów przez cenionych uczonych konfucjańskich oraz później służyła jako biuro Wielkiego Sekretariatu. W obszarze północno-wschodnim znajdują się Południowe Trzy Miejsca, będące rezydencją księcia koronnego.

Dziedziniec wewnętrzny

Dziedziniec Wewnętrzny jest oddzielony od Dziedzińca Zewnętrznego podłużnym dziedzińcem, który leży prostopadle do głównej osi miasta. Ten obszar był zamieszkany przez cesarza i jego rodzinę. W okresie panowania dynastii Qing, cesarz spędzał praktycznie cały czas na Dworze Wewnętrznym, gdzie pracował i mieszkał, podczas gdy Dwór Zewnętrzny służył głównie do celów ceremonialnych. W centrum Dziedzińca Wewnętrznego znajduje się zestaw trzech sal. Od południa są to Pałac Niebiańskiej Czystości, Sala Unii oraz Pałac Ziemskiego Spokoju.

Ekran dziewięciu smoków przed Pałacem Spokojnej Długowieczności
Ekran dziewięciu smoków przed Pałacem Spokojnej Długowieczności, fot. Seebeer, wa

Trzy sale Dworu Wewnętrznego, choć mniejsze od sal Dworu Zewnętrznego, były oficjalnymi rezydencjami cesarza i cesarzowej. Cesarz, symbolizujący Yang i Niebiosa, zajmował Pałac Niebiańskiej Czystości, podczas gdy cesarzowa, reprezentująca Yin i Ziemię, miała swoją siedzibę w Pałacu Ziemskiego Spokoju. Pomiędzy tymi dwoma budynkami znajdowała się Sala Zjednoczenia, gdzie Yin i Yang łączyły się, tworząc harmonię.

Pałac Niebiańskiej Czystości

Pałac Niebiańskiej Czystości to budynek z podwójnym dachem, usytuowany na jednopoziomowej platformie z białego marmuru. Począwszy od czasów dynastii Ming, było to miejsce zamieszkania cesarza. Jednakże, od panowania cesarza Yongzheng z dynastii Qing, cesarz zamiast tego rezydował w mniejszej Sali Kultywacji Umysłu na zachodzie, szanując pamięć cesarza Kangxi. Wówczas Pałac Niebiańskiej Czystości stał się salą audiencyjną cesarza. Na dachu umieszczony jest keson, ozdobiony zwiniętym smokiem. Nad tronem widnieje tablica z napisem „Sprawiedliwość i Honor”.

Tron cesarski w Pałacu Niebiańskiej Czystości
Tron cesarski w Pałacu Niebiańskiej Czystości, fot. Vaiz Ha, wa

Pałac Ziemskiego Spokoju

Pałac Ziemskiego Spokoju to również budynek z podwójnym dachem o szerokości dziewięciu przęseł i głębokości trzech przęseł. W okresie dynastii Ming było to miejsce zamieszkania cesarzowej. W czasach Qing, nowi władcy mandżurscy przebudowali duże części pałacu, przystosowując je do potrzeb kultu szamańskiego. Od czasów cesarza Yongzheng cesarzowa opuściła ten pałac, przechodząc do innej rezydencji. Niemniej jednak, dwa pokoje w Pałacu Ziemskiej Harmonii zostały zachowane do użytku podczas nocy poślubnej cesarza.

  Chiny - krótko o Państwie Środka

Pomiędzy Pałacem Niebiańskiej Czystości a Pałacem Ziemskiego Spokoju znajduje się Sala Zjednoczenia, która przybiera formę kwadratu z piramidalnym dachem. W tej sali przechowywanych jest 25 Pieczęci Cesarskich dynastii Qing oraz inne przedmioty ceremonialne.

Ogród Cesarski

Na północ od trzech sal znajduje się Ogród Cesarski. Jest to stosunkowo niewielki, ale starannie zaprojektowany ogród, zawierający kilka wyrafinowanych elementów krajobrazu. Bezpośrednio na zachód znajduje się Sala Kultywacji Umysłu. Początkowo był to niewielki pałac, który stał się faktyczną rezydencją i biurem cesarza począwszy od panowania cesarza Yongzheng. W ostatnich latach dynastii Qing, cesarzowe-wdowy, włączając w to Cixi, zarządzały dworem z części wschodniej sali. Wokół Sali Kultywacji Umysłu znajdują się biura Wielkiej Rady i innych kluczowych organów rządowych.

Północno-wschodnią część Dziedzińca Wewnętrznego zajmuje Pałac Spokojnej Długowieczności, kompleks zbudowany przez cesarza Qianlong w oczekiwaniu na swoją emeryturę. Ten kompleks odzwierciedla konstrukcję właściwego Zakazanego Miasta i obejmuje dziedziniec zewnętrzny, dziedziniec wewnętrzny, ogrody oraz świątynie. Wejście do Pałacu Spokojnej Długowieczności ozdobione jest przeszkloną zasłoną z Dziewięcioma Smokami.

Symbolika

Projekt Zakazanego Miasta od jego ogólnego układu po najdrobniejsze szczegóły został starannie zaplanowany tak, aby odzwierciedlał zasady filozoficzne, religijne oraz symbolizował majestat potęgi imperialnej.

Architektoniczne detale i rzeźby
Architektoniczne detale i rzeźby fot. DEZALB, px

Przykłady symboliki w projekcie obejmują wybór kolorów. Żółty, jako kolor zarezerwowany dla cesarza, dominuje na dachach większości budynków Zakazanego Miasta, pokrytych żółtymi glazurowanymi dachówkami. Istnieją jednak dwie wyjątki od tej reguły. Biblioteka w Pawilonie Głębi Literackiej (文渊阁) posiadała czarne kafelki, nawiązujące do koloru wody i symbolizujące ochronę przed pożarem. Podobnie, rezydencje księcia koronnego ozdobione są zielonymi płytkami, które symbolizują związek z drewnem i wzrostem.

Architektura Zakazanego Miasta nie tylko symbolizuje, ale także odnosi się do chińskiej kultury i filozofii. Na przykład, wszystkie główne sale Dziedzińca Zewnętrznego i Wewnętrznego są rozmieszczone w grupach po trzy, tworząc kształt trygramu Qian ☰, symbolizującego Niebo. Z kolei rezydencje Dziedzińca Wewnętrznego są ułożone w grupy po sześć, w kształcie trygramu Kun ☷, reprezentującego Ziemię.

Niezwykłe detale architektoniczne w Zakazanym Mieście nie są przypadkowe. Na spadzistych kalenicach dachów budynków umieszczono rząd statuetek, na których czele stoi mężczyzna na feniksie, a za nim cesarski smok. Liczba tych statuetek odzwierciedla status budynku – w mniejszych budynkach może znajdować się trzy lub pięć, podczas gdy Sala Najwyższej Harmonii liczy dziesięć budynków, co jest unikatowe w historii chińskiej architektury pałacowej.

Układ przestrzenny budynków odpowiada starożytnym zwyczajom opisanym w Klasyce Obrzędów. Świątynie przodków umieszczono przed pałacem, podczas gdy magazyny znajdują się w przedniej części zespołu pałacowego, a rezydencje w tylnej części. To wszystko składa się na kompleksowy i symboliczny projekt Zakazanego Miasta, który do dziś zachwyca swoją doskonałością i głębią znaczeń.