Spis treści
Pałac Kuks (właściwie kompleks szpitalny Kuks) należy do najciekawszych i najbardziej niezwykłych założeń barokowych w całej Europie Środkowej. Leży w północno-wschodnich Czechach, w Kraju Hradeckim, około 30 kilometrów na wschód od Hradca Králové, nad rzeką Łabą. Otaczają go łagodne wzgórza Pogórza Sudeckiego, a bliskość Gór Olbrzymich sprawia, że region jest popularny wśród turystów przez cały rok. Choć nazwa „Pałac Kuks” jest powszechnie używana, właściwa rezydencja Šporka po lewej stronie Łaby nie przetrwała – rozebrano ją w 1901 roku.
Dzisiejsze Kuks to przede wszystkim monumentalny budynek szpitalny po prawym brzegu rzeki, który swoją skalą i architekturą z powodzeniem zastąpił pałacową aurę. W połączeniu z unikalnym programem rzeźbiarskim kompleks wyróżnia się na tle czeskiego dziedzictwa kulturowego, zachowując klimat barokowego założenia w niemal niezmienionej formie.
Historia Pałacu Kuks wiąże się nierozerwalnie z postacią hrabiego Franciszka Antoniego Šporka, jednego z najbogatszych i najbardziej ekscentrycznych arystokratów czeskich doby baroku. Šporek ufundował kompleks na przełomie XVII i XVIII wieku z rozmachem godnym królewskiego dworu – wzniósł tu nie tylko pałac i całe uzdrowiskowe miasto po lewej stronie Łaby, lecz także szpital, kościół i klasztor po stronie prawej. Kuks był wówczas modnym kurortem, do którego zjeżdżała arystokracja z całego imperium Habsburgów. Po śmierci fundatora w 1738 roku miasteczko uzdrowiskowe popadło stopniowo w ruinę, a powódź w 1740 roku zmiotła większość lewobrzeżnej zabudowy. Sam pałac dotrwał co prawda w szczątkowej formie do początku XX wieku, lecz ostatecznie rozebrano go w 1901 roku. Po prawej stronie rzeki ocalał szpital, kościół Świętej Trójcy oraz klasztor – i właśnie ta część kompleksu przetrwała do dziś w znakomitym stanie.
Charakterystyka kompleksu
Sercem Kuksu jest Szpital Miłosierdzia, czyli dawny przytułek i dom opieki ufundowany przez Šporka. Budynek, wzniesiony w latach 1707–1724 według projektu Giovanniego Battisty Alliprandiego, sprawia wrażenie raczej rezydencji pałacowej niż placówki charytatywnej – fasada ma ponad sto metrów długości, a całość utrzymana jest w dojrzałym stylu barokowym. Wnętrza można zwiedzać w ramach zorganizowanych oprowadzań: najcenniejszym pomieszczeniem jest apteka z oryginalnym wyposażeniem z XVIII wieku, uważana za jedną z najlepiej zachowanych aptek historycznych w Europie.
Przed frontem szpitala rozciąga się taras, wzdłuż którego ustawiono trzydzieści dwie rzeźby alegoryczne dłuta Matyáša Bernarda Brauna – czeskiego rzeźbiarza uważanego za mistrza baroku w tej części Europy. Dwanaście rzeźb przedstawia Cnoty, a pozostałe dwadzieścia – Wady i Błogosławieństwa. Figury te, pełne ekspresji i dynamiki, wyrastają z postumenów jak duchy epoki, oscylując między powagą a teatralnym dramatyzmem. Braun był dla baroku czeskiego tym, czym Bernini dla włoskiego, i właśnie Kuks stanowi jedno z jego najważniejszych dzieł.
Kilkaset metrów od szpitala, w pobliskim lesie Betlem, kryją się kolejne rzeźby Brauna wykute bezpośrednio w piaskowcowych skałach. Betlem stanowi unikat w skali europejskiej: płaskorzeźby i figury przedstawiające sceny biblijne oraz pustelnicze życie zostały wyrzeźbione in situ w naturalnym podłożu skalnym, tworząc rodzaj sakralnego krajobrazu pośród drzew. Obejście Betlemu zajmuje około godziny i stanowi osobne, niezwykle malownicze doświadczenie, które przyciąga zarówno miłośników sztuki, jak i wszystkich szukających chwili zadumy w otoczeniu przyrody.
W kościele Świętej Trójcy, przylegającym do szpitala, pochowany jest sam hrabia Šporek. Wnętrze kościoła zachowało kompletne wyposażenie barokowe, w tym ołtarze i ozdobne nagrobki, co czyni je jednym z lepiej zachowanych czeskich wnętrz sakralnych tej epoki.
Dostępność i zwiedzanie
Szpital Miłosierdzia wraz z apteką i ekspozycjami muzealnymi jest udostępniony do zwiedzania przez cały rok, jednak godziny otwarcia różnią się w zależności od sezonu. W miesiącach letnich (kwiecień–październik) obiekt jest zazwyczaj czynny od wtorku do niedzieli, w godzinach 9:00–17:00. Poza sezonem zwiedzanie odbywa się w ograniczonym wymiarze lub wyłącznie dla grup z rezerwacją. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia na stronie internetowej kompleksu, ponieważ mogą się one zmieniać.
Rzeźby w Betlemie są dostępne przez cały rok bez ograniczeń, jednak dojście przez las bywa utrudnione zimą lub po obfitych opadach. Dojście z parkingu zajmuje około 15–20 minut spokojnego spaceru.
Kościół Świętej Trójcy można zwiedzać zazwyczaj w ramach oprowadzań odbywających się w określonych porach dnia – szczegóły dostępne w kasie kompleksu.
Ceny i bilety
Wstęp do szpitala jest biletowany. Kompleks oferuje cztery odrębne trasy zwiedzania, na które bilety nabywa się osobno w kasie na miejscu lub przez stronę internetową szpitala. Płatność jest możliwa zarówno gotówką, jak i kartą. Rezerwacja jest wymagana wyłącznie dla grup zorganizowanych; indywidualni odwiedzający mogą przyłączyć się do kolejnego oprowadzania bez wcześniejszej rezerwacji.
Zwiedzanie szpitala Kuks – trasa podstawowa
Najobszerniejszy okrąg prowadzi przez wnętrza szpitala, dawną salę chorych, kościół, zakrystię oraz barokową aptekę Pod Granatem – uznawaną za jeden z najlepiej zachowanych tego typu obiektów w Europie. Trasa obejmuje też lapidarium z oryginalnymi rzeźbami alegorycznymi Brauna. Czas zwiedzania wynosi około 70 minut.
Bilet normalny (25–64 lata): 220 CZK (ok. 40 PLN)
Bilet ulgowy (18–24 lata, seniorzy 65+, osoby z orzeczeniem ZTP): 180 CZK (ok. 33 PLN)
Dzieci 6–17 lat: 70 CZK (ok. 13 PLN)
Dzieci do 5 lat: bezpłatnie
Historia aptek
Ekspozycja rozmieszczona w sześciu pomieszczeniach pokazuje, jak wyglądała apteka barokowa i jak zmieniała się przez kolejne stulecia aż po czasy współczesne. Można tu zobaczyć oryginalne naczynia do sporządzania leków, dawne recepty oraz zaskakujące składniki historycznych mikstur – od ziół po substancje dziś uznawane za kuriozalne.
Bilet normalny: 140 CZK (ok. 25 PLN)
Bilet ulgowy: 110 CZK (ok. 20 PLN)
Dzieci 6–17 lat: 40 CZK (ok. 7 PLN)
Dzieci do 5 lat: bezpłatnie
Historia produkcji leków
Uzupełniająca, samodzielna ekspozycja (bez przewodnika) skupia się na przemysłowym aspekcie farmacji – pokazuje, jak wytwarzanie lekarstw ewoluowało od rzemiosła klasztornego przez laboratoria XIX-wiecznych aptekarzy po nowoczesną produkcję fabryczną. Trasa jest dostępna niezależnie od godzin oprowadzań.
Bilet normalny: 100 CZK (ok. 18 PLN)
Bilet ulgowy: 80 CZK (ok. 15 PLN)
Dzieci 6–17 lat: 30 CZK (ok. 5 PLN)
Dzieci do 5 lat: bezpłatnie
Hrobka Šporków
Krótka, około 15-minutowa trasa prowadzi do krypty kościoła Świętej Trójcy, gdzie spoczywają członkowie rodu Šporków. Ekspozycja przybliża architekturę krypty i historię pochowanych tu postaci.
Bilet normalny: 100 CZK (ok. 18 PLN)
Bilet ulgowy: 80 CZK (ok. 15 PLN)
Dzieci 6–17 lat: 30 CZK (ok. 5 PLN)
Dzieci do 5 lat: bezpłatnie
Braunův Betlem i tereny zewnętrzne
Rzeźby w Betlemie oraz tarasowe rzeźby przed frontem szpitala są dostępne bezpłatnie i bez ograniczeń godzinowych.
Jak dotrzeć
Samochodem: Kuks leży przy drodze krajowej nr 37 między Hradec Králové a Jaromierzem. Wjazd do miejscowości jest dobrze oznakowany. Przy wjeździe do miejscowości znajduje się główny parking – opłata wynosi 60 CZK/dzień (ok. 11 PLN) za samochód osobowy; w sezonie bywa zatłoczony, zwłaszcza w weekendy.
Komunikacją zbiorową: Z Hradca Králové można dojechać autobusem regionalnym; czas przejazdu wynosi około 40 minut. Połączenia są regularne w dni robocze, w weekendy nieco rzadsze. Przystanek autobusowy zlokalizowany jest w bezpośredniej bliskości kompleksu. Możliwy jest też przyjazd pociągiem do pobliskiego Jaroměřa, a następnie przesiadka na autobus lub taksówkę.
Najlepszy czas na zwiedzanie
Kuks warto odwiedzić wiosną lub wczesnym latem, gdy zieleń tarasu i lasu w Betlemie jest najświeższa, a tłumy turystów jeszcze niewielkie. Lipiec i sierpień to szczyt sezonu – kompleks bywa wtedy bardziej oblegany, ale organizowane są dodatkowe wydarzenia kulturalne i nocne oprowadzania z pochodniami, które nadają miejscu szczególnego klimatu. Jesienią barwy liści tworzą malownicze tło dla rzeźb w Betlemie i warto wówczas skojarzyć wizytę z pieszą wycieczką po okolicy. Zimą Kuks jest dostępny w ograniczonym zakresie, ale cisza i ewentualna pokrywa śnieżna dodają rzeźbom surowego, niemal romantycznego wymiaru.
Gdzie zjeść w okolicy
W samym Kuksie możliwości gastronomiczne są skromne – działa tu kilka sezonowych punktów z przekąskami i napojami. Pełniejszą ofertę restauracyjną znajdziemy w pobliskim Jaroměřu (około 10 km), gdzie serwowane są czeskie dania regionalne: svíčková na smetaně (polędwica wołowa w śmietanowym sosie), guláš (gulasz wołowy) czy smażony ser – obowiązkowe pozycje czeskiego menu. Nieco większy wybór oferuje Hradec Králové, dokąd warto się wybrać przy okazji zwiedzania okolicy.
Gdzie spać w okolicy
Bezpośrednio w Kuksie baza noclegowa jest bardzo ograniczona. Noclegi warto szukać w Jaroměřu lub w Hradcu Králové, który dysponuje szerokim wyborem hoteli, pensjonatów i kwater prywatnych w różnych przedziałach cenowych. Bliskość Gór Olbrzymich otwiera też możliwość zakwaterowania w uzdrowiskowym Jańskich Łaźniach lub w Trutnowie, skąd można łączyć wizytę w Kuksie z górską turystyką.
Ważne informacje
Rzeźby Brauna są wykonane z miejscowego piaskowca, który z natury ulega erozji. Część figur na tarasie to kopie – oryginały lub ich fragmenty zostały przeniesione do Galerii Narodowej w Pradze w celu ochrony. Kopie wykonano z dużą starannością i w naturalnym otoczeniu wyglądają przekonująco, jednak warto mieć świadomość, że obcujemy z replikami. Figury w Betlemie są oryginalne i dlatego częściowo zabezpieczone; prace konserwatorskie prowadzone są tu systematycznie.
Kuks figuruje na czeskiej liście informacyjnej UNESCO (Tentative List) jako kandydat do wpisu na listę Światowego Dziedzictwa, a od 2022 roku nosi też tytuł Dziedzictwa Europejskiego (European Heritage Label), przyznawany przez Unię Europejską miejscom o szczególnym znaczeniu dla wspólnej historii kontynentu. Oba wyróżnienia potwierdzają wyjątkową rangę kompleksu, wykraczającą poza skalę krajową.
Warto też wiedzieć, że Kuks leży w bliskiej odległości od innych atrakcji regionu: twierdzy Josefov w Jaroměřu (podziemna twierdza z XVIII wieku), zamku w Náchodzie czy skalnego miasta Adršpach, co pozwala zaplanować kilkudniową wycieczkę po Czechach Wschodnich bez konieczności codziennej zmiany bazy.
