W tym artykule
Pałac Nové Hrady znajduje się w miejscowości o tej samej nazwie w kraju pardubickim, w pobliżu miast Vysoké Mýto i Litomyšl. Pałac został zbudowany w drugiej połowie XVIII wieku przez Jana Antonina Harbuvala Chamaré w stylu rokoko. Budynek otacza kompleks ozdobny, ukończony w 1804 roku, zwany czeskim Wersalem lub Małym Schönbrunn. Ten unikatowy obiekt łączy w sobie architektoniczną elegancję z funkcjonalnością i od lat przyciąga zwiedzających swoim urokiem oraz bogatą historią.
Historia pałacu
Nové Hrady to wyjątkowy pałac położony w kraju pardubickim, niedaleko miast Vysoké Mýto i Litomyšl. Zbudowany w drugiej połowie XVIII wieku przez Jana Antonina Harbuvala Chamaré reprezentuje styl rokokowy w najczystszej formie. Kompleks pałacowy, otoczony ozdobnymi ogrodami, zyskał miano czeskiego Wersalu lub Małego Schönbrunn ze względu na swoją elegancję i przemyślany układ.
Budowa pałacu rozpoczęła się w 1773 roku i trwała do 1777 roku. Hrabia Jan Antonin Harbuval Chamaré, wywodzący się z francuskiej szlachty osiadłej w Czechach osobiście opracował podstawowy projekt rezydencji. Będąc człowiekiem wykształconym i podróżującym po Europie, czerpał inspiracje z francuskiej architektury. Szczegółowe plany budowli wykonał na jego zlecenie tyrolski architekt Josef Jäger, który umiejętnie przełożył wizję hrabiego na plany architektoniczne przyszłego pałacu.
Wybór lokalizacji nie był przypadkowy – nowy pałac powstał na zboczu poniżej starego obiektu o gotyckim rodowodzie, znanego pierwotnie jako Dom Boży. W duchu racjonalnego myślenia epoki oświecenia, materiał z wyburzonej starszej budowli został w całości wykorzystany przy wznoszeniu nowej siedziby, co stanowiło zarówno ekonomiczne, jak i praktyczne rozwiązanie.
Hrabia Chamaré zaplanował swą rezydencję jako centrum administracyjne rozległych dóbr, ale również jako miejsce reprezentacyjne, gdzie mógłby przyjmować gości i organizować życie towarzyskie. W zachodnim skrzydle pałacu umieszczono kaplicę św. Alojzego z głównym ołtarzem wykonanym w latach 1776-1777 przez rzeźbiarza J. Procházkę, ozdobioną obrazem autorstwa J. Nivelta. Kaplica stanowiła nieodłączny element życia religijnego właścicieli i pracowników posiadłości.
Rok 1779 przyniósł rozbudowę kompleksu o późnobarokowy spichlerz, który pełnił funkcje gospodarcze, niezbędne dla właściwego funkcjonowania rozległego majątku. Po ukończeniu głównego budynku, w latach 1778-1783 powstał dziedziniec honorowy z bocznymi skrzydłami przeznaczonymi na biura i mieszkania urzędników zarządzających majątkiem. Harmonijne połączenie funkcji reprezentacyjnych i gospodarczych świadczy o przemyślanym charakterze całego założenia.
Ostatnim etapem prac, realizowanym w latach 1786-1804, była renowacja terenu na północ od pałacu, gdzie urządzono francuski ogród. Staranny projekt ogrodu, z geometrycznymi rabatami, alejami i fontannami, odzwierciedlał modne wówczas tendencje w europejskiej sztuce ogrodowej i dopełniał architektoniczną kompozycję pałacu.
Pałac w Nové Hrady stanowi doskonały przykład rezydencji arystokratycznej okresu oświecenia, łączącej elegancję z funkcjonalnością. W swojej koncepcji odzwierciedla francuskie wpływy, ale jednocześnie jest silnie osadzony w lokalnej tradycji budowlanej, tworząc unikatowy przykład czeskiej architektury rokokowej.
Od drugiej połowy XIX wieku członkowie rodu Harbuval-Chamaré rzadko korzystali z pałacu, co wiązało się ze zmianami społecznymi i ekonomicznymi zachodzącymi w monarchii habsburskiej. Ostatni właściciel z tej rodziny, Leonard Harbual-Chamaré, sprzedał posiadłość w 1903 roku praskiemu kupcowi Štěpánowi Bergerowi, co odzwierciedlało szerszy proces przechodzenia majątków szlacheckich w ręce burżuazji. Nowy właściciel, zgodnie z duchem epoki, zlecił przebudowę wnętrz według projektu Zdenka Fierlingera, dostosowując je do ówczesnych gustów i potrzeb.
Pałac wielokrotnie zmieniał właścicieli, co negatywnie wpływało na spójność jego wyposażenia i stan zachowania. Przełomowym momentem okazał się rok 1936, kiedy nabył go przemysłowiec Cyril Bartoň z Dobenína, przedstawiciel rodziny, która w czeskiej historii zasłynęła z wielu mecenasów sztuki. Skorzystał on z usług architekta Fierlingera, zlecając w latach 1936-1939 gruntowny remont pałacu i rozbudowę parku w stylu angielskim, co odzwierciedlało zmianę gustów estetycznych w kierunku bardziej naturalistycznego podejścia do projektowania ogrodów.
Ostatnim prywatnym właścicielem przed nacjonalizacją został fabrykant tekstyliów Josef Bartoň z Nowego Miasta nad Metują. Burzliwy okres II wojny światowej nie przyniósł, na szczęście, znaczących zniszczeń pałacu, jednak powojenne przemiany polityczne drastycznie zmieniły jego status. W 1948 roku, w wyniku komunistycznej nacjonalizacji, pałac przeszedł na własność państwa, a jego wyposażenie uzupełniono eksponatami z innych rezydencji, tworząc ekspozycję muzealną typową dla tego okresu. Prace konserwacyjne przeprowadzono w latach 60. i na początku 70. XX wieku, jednak nie zawsze z poszanowaniem historycznej substancji i oryginalnego charakteru zabytku.
Dopiero upadek reżimu komunistycznego w 1989 roku przyniósł szansę na nowy rozdział w dziejach pałacu. Obiekt powrócił do wnuków ostatniego właściciela w ramach procesów reprywatyzacyjnych, co stanowiło akt sprawiedliwości historycznej. W 1997 roku Petr Kučera i Magda Kučerová odkupili od nich pałac wraz z otoczeniem i rozpoczęli szeroko zakrojone prace renowacyjne, które trwają do dziś. Ich wysiłki stanowią przykład prywatnej inicjatywy w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego Czech, łączącej poszanowanie dla historii z nowoczesnymi funkcjami obiektu.
Architektura pałacu
Główny budynek pałacu Nové Hrady stanowi kwintesencję stylu rokokowego w architekturze czeskiej. Korpus główny posiada dwie kondygnacje, nakryte charakterystycznym mansardowym dachem, który umożliwił maksymalne wykorzystanie przestrzeni poddasza przy zachowaniu eleganckiego wyglądu. Fasada frontowa przykuwa uwagę bogactwem dekoracji, typowym dla rokoka upodobaniem do detalu i asymetrycznej ornamentyki. Na przełomie XIX i XX wieku przeprowadzono gruntowną rekonstrukcję, dzięki której przywrócono pierwotną świetność bogatej dekoracji stiukowej i kamiennej, nadającej fasadzie lekkość i dynamizm.
Z obu końców fasady wyrastają dwupoziomowe ryzality, które nie tylko urozmaicają bryłę budynku, ale również pełnią istotną funkcję architektoniczną – nadają całości monumentalny charakter i podkreślają horyzontalny układ kompozycji. Pomiędzy ryzalitami znajduje się elegancki taras z finezyjnie wykonaną ząbkowaną balustradą, który w centralnej części otwiera się na szeroką rampę wejściową. Rozwiązanie to pozwala na swobodne przemieszczanie się między poziomami terenu i tworzy efektowne przejście między architekturą a otaczającym krajobrazem.
Główny portal umieszczono w centralnej części ryzalitu, nadając mu charakter dominującego elementu kompozycyjnego fasady. Nad portalem wznosi się reprezentacyjny balkon wsparty na toskańskich kolumnach, nawiązujących do klasycznych porządków architektonicznych. Połączenie elementów klasycznych z rokokową dekoracją tworzy harmonijną całość i świadczy o wysokich umiejętnościach projektantów.
Bryła pałacu została precyzyjnie wkomponowana w otaczający krajobraz. Usytuowanie na łagodnym zboczu pozwoliło na stworzenie efektownych tarasów i podkreśliło dominującą pozycję obiektu w przestrzeni. Przemyślane proporcje budynku, wyważona rytmika otworów okiennych oraz staranne opracowanie detali architektonicznych składają się na wrażenie eleganckiej lekkości, tak charakterystycznej dla stylu rokokowego.
Wnętrza pałacu zaprojektowano z równą starannością co bryłę zewnętrzną. Wejście do rezydencji prowadzi przez przestronną, trójnawową salę wejściową ze sklepieniami krzyżowymi, która imponuje zarówno skalą, jak i precyzją wykonania. Przemyślany układ komunikacyjny zapewniono poprzez system osobnych schodów wiodących z holu do każdego skrzydła pałacu, co umożliwiało zarówno funkcjonalną obsługę pomieszczeń, jak i zachowanie hierarchii przestrzeni charakterystycznej dla rezydencji arystokratycznych.
Na pierwszym piętrze, bezpośrednio nad holem wejściowym, mieści się reprezentacyjna sala główna w stylu rokoko – prawdziwe centrum życia towarzyskiego dawnych właścicieli. Sala zachwyca bogatą dekoracją stiukową, wykonaną przez najlepszych mistrzów tego rzemiosła. Misterne ornamenty roślinne, motywy muszli i rocaille’i oraz złocone elementy tworzą atmosferę przepychu i elegancji. System amfiladowy pomieszczeń, typowy dla pałaców tego okresu, umożliwiał organizację wystawnych przyjęć i podkreślał reprezentacyjny charakter wnętrz.
Wszystkie pomieszczenia pałacu wyposażono w starannie dobrane meble rokokowe i klasycystyczne, które harmonijnie współgrają z architekturą wnętrz. Kolekcja obrazów, luster, zegarów i innych dzieł sztuki dekoracyjnej dopełnia wystroju, tworząc spójną całość estetyczną. Szczególną uwagę zwracają oryginalne piece kaflowe oraz kominy, które nie tylko pełniły funkcję grzewczą, ale stanowiły również ważny element dekoracyjny pomieszczeń.
Kompleks pałacowy tworzą również dwa parterowe budynki gospodarcze wzniesione w latach 1778-1783, połączone z przednimi skrzydłami pałacu i otaczające przestronny dziedziniec honorowy. Architektura tych pawilonów, choć skromniejsza od głównego korpusu, utrzymana jest w tej samej stylistyce, tworząc harmonijną całość kompozycyjną. Pierwotnie znajdowały się w nich biura administracji dóbr i mieszkania wyższych rangą urzędników dworskich, co świadczy o przemyślanej organizacji życia w rezydencji.
Budynki te łączy efektowna dekoracyjna ściana frontowa z monumentalną, trzyczęściową bramą wjazdową ukończoną w 1782 roku. Brama stanowi formalny punkt wejścia do kompleksu pałacowego i została zaprojektowana z myślą o stworzeniu odpowiedniego wrażenia u przybywających gości. Detale rzeźbiarskie oraz staranne opracowanie kamieniarki podkreślają rangę obiektu i stanowią zapowiedź czekających wewnątrz architektonicznych atrakcji.
Równie istotnym elementem kompleksu jest późnobarokowy spichlerz z 1779 roku, którego bryła harmonijnie wpisuje się w całość założenia. Budynek, mimo swojej gospodarczej funkcji, prezentuje wysokie walory estetyczne, będąc dowodem na to, że w epoce rokoka dbano o artystyczną jakość wszystkich elementów kompozycji, niezależnie od ich przeznaczenia.
Ogrody i parki
Założenie ogrodowe przy pałacu Nové Hrady stanowi wybitny przykład sztuki ogrodowej XVIII i XIX wieku, gdzie harmonijnie łączą się różne style i koncepcje krajobrazowe. Zachowane do dziś ogrody są świadectwem przemiany gustów estetycznych na przestrzeni wieków, od formalnych ogrodów francuskich do swobodnych kompozycji krajobrazowych w stylu angielskim.
Tylna część terenu pałacowego stanowi kontynuację oryginalnego francuskiego ogrodu zaprojektowanego w XVIII wieku. Kompozycja opiera się na geometrycznych założeniach z precyzyjnie wyznaczonymi osiami widokowymi i symetrycznymi rabatami. Centralnym punktem jest ozdobny ogród kuchenny, gdzie uprawiano nie tylko rośliny użytkowe, ale również dekoracyjne, łącząc aspekt praktyczny z estetycznym – podejście typowe dla epoki oświecenia. Szczególnym elementem kompozycji jest okrągła altana, która stanowi punkt widokowy i miejsce odpoczynku, a jednocześnie architektoniczny akcent wzbogacający przestrzeń ogrodu.
Tylny dziedziniec otacza elegancki półkolisty mur, który nie tylko wyznacza granice założenia, ale również stanowi tło dla roślinności. W murze umieszczono ozdobną bramę, której architektura została wzbogacona rzeźbami „Lato” i „Jesień” autorstwa Karela Devoty’ego – wybitnego czeskiego rzeźbiarza działającego w regionie. Rzeźby te, przedstawiające personifikacje pór roku, nawiązują do cykliczności natury i harmonijnie łączą sztukę z ogrodem, stanowiąc jednocześnie alegoryczne odniesienie do płodności ziemi i obfitości zbiorów.
Ważnym elementem kompozycji ogrodowej jest system tarasów i schodów, który pozwolił na efektowne wykorzystanie naturalnego ukształtowania terenu. Dzięki temu rozwiązaniu stworzono sekwencję zmieniających się widoków i perspektyw, które odsłaniają się stopniowo przed spacerowiczem. Przemyślany układ ścieżek i alej prowadzi zwiedzających przez najciekawsze partie ogrodu, umożliwiając podziwianie zarówno architektury pałacu, jak i specjalnie komponowanych scen ogrodowych.
W górnym ogrodzie parkowym, w naturalnym zagłębieniu terenu, znajduje się wyjątkowy amfiteatr mogący pomieścić 150 widzów. To niezwykłe miejsce, gdzie architektura harmonijnie współgra z naturą, wykorzystuje naturalne ukształtowanie zbocza i akustykę terenu. Co roku odbywają się tu wieczory barokowe w ramach prestiżowego Festiwalu Operowego Smetany Litomyšl, podczas których muzyka dawnych mistrzów rozbrzmiewa w autentycznej scenerii z epoki. Połączenie muzyki, architektury i krajobrazu stwarza niepowtarzalną atmosferę, pozwalającą współczesnym odbiorcom przenieść się w czasy świetności rezydencji.
Wzgórze za pałacem pokrywa rozległy park w stylu angielskim, zaprojektowany w duchu romantyzmu, z malowniczymi grupami drzew, swobodnie wijącymi się ścieżkami i nastrojowymi zakątkami. Kontrast między geometrycznym ogrodem francuskim a swobodną kompozycją parku angielskiego odzwierciedla przemiany w europejskiej sztuce ogrodowej i gustach estetycznych. Przez park wiedzie wykonana z piaskowca Droga Krzyżowa, która prowadzi do pozostałości pierwotnego gotyckiego zamku. Ten element łączy funkcje religijne z krajobrazowymi, wpisując się w tradycję romantycznych parków z ruinami i budowlami o charakterze historycznym czy sakralnym.
Roślinność parku została starannie dobrana, by zapewnić różnorodność gatunkową i atrakcyjność o każdej porze roku. Starodrzew, w tym okazałe lipy, dęby i klony, tworzy malownicze tło dla architektury pałacu, a jednocześnie zapewnia cień w upalne dni. Niektóre egzemplarze drzew mają ponad 200 lat i są świadkami burzliwej historii rezydencji.
Obecni właściciele kontynuują tradycje ogrodnicze, wzbogacając historyczny kompleks o nowe elementy. W ostatnich latach założono angielski ogród kwiatowy inspirowany projektami Gertrudy Jekyll, słynnej brytyjskiej projektantki ogrodów z przełomu XIX i XX wieku. Bogactwo barw i form kwiatowych tworzy malownicze kompozycje, które zmieniają się wraz z porami roku. Założono również arboretum, gromadzące kolekcję rzadkich gatunków drzew i krzewów, które pełni zarówno funkcje edukacyjne, jak i estetyczne.
Kompleks ogrodowy Nové Hrady obejmuje obecnie kilka różnorodnych przestrzeni tematycznych, z których każda ma swój niepowtarzalny charakter. Duży ogród różany zachwyca bogactwem odmian i zapachów, prezentując zarówno historyczne, jak i współczesne kultywary róż. Ogród włoski z systemem kaskad wodnych nawiązuje do tradycji renesansowych ogrodów Italii, gdzie woda była kluczowym elementem kompozycji, zapewniającym nie tylko efekty wizualne, ale również przyjemny chłód i szmer sprzyjający relaksacji.
Ogród biały, obsadzony wyłącznie roślinami o białych kwiatach, tworzy nastrojową przestrzeń szczególnie efektowną o zmierzchu i w świetle księżyca. Ogród ziołowy łączy tradycje średniowiecznych ogrodów użytkowych z współczesną wiedzą o właściwościach leczniczych i kulinarnych roślin. Zielony labirynt z formowanych żywopłotów nawiązuje do barokowej tradycji ogrodów-zagadek, gdzie spacer był nie tylko przyjemnością, ale stanowił również intelektualną rozrywkę.
Nové Hrady dzisiaj
Pałac pełni obecnie funkcję muzealną i kulturalną. Mieści stałą ekspozycję zabytkowych mebli (od baroku do secesji) ze zbiorów Muzeum Sztuk Dekoracyjnych w Pradze, dostępną dla zwiedzających od 2005 roku. W głównej sali rokokowej odbywają się ceremonie ślubne, a dawna wozownia i stajnie służą do organizacji wydarzeń towarzyskich i prywatnych. W skrzydłach gospodarczych pałacu działa restauracja i cukiernia z małą galerią. Na terenie posiadłości funkcjonuje również stadnina koni oraz farma, na której hoduje się jelenie szlachetne i daniele.
Barokowy spichlerz mieści muzeum z wystawą zabytkowych motocykli zatytułowaną „Silniki i pedały” – największą prywatną kolekcją motocykli w Czechach, należącą do Jana Čejchana. Natomiast w nowym budynku oranżerii zwiedzający mogą obejrzeć wyjątkową Galerię Kapeluszy Angielskich.
Informacje dodatkowe
Godziny otwarcia
- Kwiecień i październik: soboty, niedziele i święta 10:00-16:00
- Maj-wrzesień: codziennie 10:00-16:00
Tereny wokół pałacu są dostępne w godzinach 9:00-17:00.
Jak dojechać do pałacu?
Dojazd możliwy jest zarówno samochodem (dostępny parking), jak i komunikacją publiczną. Najbliższe większe miasto to Litomyšl, skąd regularnie kursują autobusy.
