Spis treści
Velké Losiny to niewielkie miasteczko uzdrowiskowe w czeskich Jesionikach (Jeseníky), leżące około 15 km na północny zachód od Šumperka, w powiecie ołomunieckim na Morawach Północnych. Choć samo uzdrowisko cieszy się ponad czterystuletnią tradycją leczniczą, to właśnie tutejszy pałac nadaje miejscu wyjątkowy charakter – jest bowiem jednym z najlepiej zachowanych przykładów późnorenesansowej architektury rezydencjonalnej nie tylko w Czechach, lecz w całej Europie Środkowej. Renesansowa elegancja przeplata się tu z mroczną historią XVII-wiecznych procesów o czary, czyniąc z Velkich Losin cel wyjątkowej wycieczki.
Fundamenty dzisiejszej rezydencji sięgają gotyckiej twierdzy wodnej, której istnienie potwierdzają dokumenty z 1569 roku. W ostatnim ćwierćwieczu XVI wieku morawski ród szlachecki Žerotínów, który osiadł tu jeszcze przed połową stulecia przenosząc się z Šumperka, podjął decyzję o gruntownej przebudowie. Jan Młodszy ze Žerotína wzniósł w latach 1580–1589 trójskrzydłowy pałac z reprezentacyjnym arkadowym dziedzińcem, zamykając założenie skrzydłem gospodarczym. Fasady ozdobiono sgraffitem – popularną w renesansie techniką dekoracji ściennej polegającą na wyskrobywaniu wzorów w mokrym tynku. Boniowane łuki arkad, choć osadzone w estetyce renesansu, swoim ciężarem i plastyką zapowiadają już nadchodzący barok.
Losiny przez ponad trzy stulecia pozostawały w rękach Žerotínów, a następnie, od 1802 roku, Liechtensteinów, którzy kupili zadłużony majątek od ostatniego z rodu. Obie rodziny odcisnęły trwałe piętno na wystroju wnętrz. Dzięki temu, że majątek ominęły zniszczenia wojny trzydziestoletniej (1618–1648), pałac zachował niezwykłą autentyczność – renesansowe i wczesnobarokowe komnaty dotrwały do dziś w stanie bliskim oryginalnemu. Liechtensteinowie w XIX wieku przebudowali park, zamieniając ogród barokowy na modny wówczas ogród angielski, a do tzw. niskiego pałacu – skrzydła barokowego – dobudowali reprezentacyjną część w stylu empire.
Od 1945 roku pałac stanowi własność państwa czeskiego i jest zarządzany przez Narodowy Instytut Ochrony Zabytków (NPÚ).
Procesy czarownic – mroczna karta historii
Żadne inne wydarzenie nie wpisało się w pamięć Velkich Losin tak głęboko jak XVII-wieczne procesy inkwizycyjne. Ich przyczyna była na wskroś prozaiczna: w 1678 roku w pobliskim Sobotínie żebraczka miała ukraść hostię, by dać ją akuszerce, a ta – by krowom dawało się więcej mleka. Plotki szybko rozeszły się po okolicy. Zabobonna hrabina Angelika Sybilla Galle, wdowa po Przemysławie III ze Žerotína, wezwała inkwizytora Heinricha Franza Bobliga von Edelstadta, człowieka bezwzględnego, który z procesów czerpał osobiste korzyści finansowe. Wielka sala sądownicza w pałacu stała się miejscem sądów nad oskarżonymi.
Trybunał działał w latach 1678–1692. Jego ofiarami padło 56 osób, w tym dwóch księży. Oskarżeni byli torturowani, a następnie skazywani na śmierć przez spalenie na stosie. Proces Bobliga był jednym z najdłużej trwających i najbardziej krwawych w historii Czech. Sala, w której inkwizytor wydawał wyroki, przetrwała do dziś i można ją zobaczyć podczas zwiedzania – jej atmosfera nie pozostawia obojętnym.
Architektura i wnętrza
Wysoki pałac, czyli renesansowe główne skrzydło rezydencji, zachował zadziwiającą czystość stylu. Trójkondygnacyjne arkady wewnętrznego dziedzińca, biegnące wzdłuż trzech skrzydeł budynku, należą do najpiękniejszych przykładów renesansowego budownictwa dworskiego na północ od Alp. Nad całością góruje smukła, ośmioboczna sześciopiętrowa wieża, nadająca sylwetce pałacu charakterystyczny, niemal włoski wyraz. Fasady pokrywa sgraffito – technika dekoracji ściennej, w której wzory wyskrobuje się w warstwach barwionego tynku, popularna w środkowoeuropejskim renesansie XVI wieku.
Wnętrza zaskakują bogactwem i autentycznością. Dzięki temu, że pałac ominęły zniszczenia wojenne, znaczna część oryginalnego wyposażenia przetrwała na swoim miejscu przez cztery stulecia. Zwiedzanie zaczyna się od sali wejściowej przodków, której ściany pokrywają portrety kolejnych właścicieli z rodu Žerotínów – galeria twarzy dokumentująca trzy stulecia panowania jednej rodziny. Stąd trasa wiedzie przez dwie sale gobelinowe, w których XVII-wieczne tkaniny ścienne sąsiadują ze złoconymi skórzanymi tapetami – kolekcją uznawaną za jedną z najkompletniejszych i najcenniejszych w Europie. Skóra jako materiał tapicerski była w XVII wieku oznaką najwyższego luksusu; zachowane egzemplarze z Velkich Losin datowane są na 1660 rok.
Sercem renesansowej części rezydencji jest sala rycerska. Jej drewniany strop kasetonowy – czyli podzielony na zagłębione pola dekoracyjne – stanowi jeden z najcenniejszych przykładów renesansowego snycerstwa w regionie. Dominuje tu trzymetrowy piec kaflowy z 1585 roku wykonany w technice majolikowej, czyli pokryty polewą ceramiczną o intensywnych barwach. Uzupełnia go wielopoziomowy kredens z końca XVI wieku, przeznaczony niegdyś do eksponowania złotej i srebrnej zastawy stołowej podczas uczt – mebel należący do najcenniejszych zachowanych egzemplarzy renesansowych w Czechach. Całości wystroju dopełniają rzeźbione, posrebrzane żyrandole sprowadzone z północnych Włoch.
Z salą rycerską sąsiaduje biblioteka, założona pod koniec XVI wieku przez Bernarda ze Žerotína, brata Jana Młodszego. Gromadzi woluminy z okresu od XV do XVIII wieku, a wśród nich przechowywane są kopie protokołów z procesów czarownic – dokumenty, które nadają miejscu szczególnie niejednoznaczny charakter. W tej samej części pałacu mieści się galeria obrazów z dziełami mistrzów włoskich, flamandzkich i niderlandzkich oraz portretami rodowymi Žerotínów. Wśród osobliwości wyposażenia wyróżniają się – będąca światową osobliwością – najstarsza zachowana dwuosobowa lektyka z końca XVII wieku oraz bogato zdobione barokowe sanie.
Na wyższe piętro trasa prowadzi przez salę sądowniczą, w której inkwizytor Boblig wydawał wyroki, i sąsiadujące z nią pomieszczenie przesłuchań – miejsca, gdzie los 56 osób rozstrzygnął się w atmosferze terroru i zabobonu. W XVIII wieku całe założenie wzbogaciła barokowa kaplica z freskami Jana Kryštofa Handkego, wybitnego malarza morawskiego, złożona z połączonych pomieszczeń małej i dużej kaplicy ozdobionych bogatą polichromią. Co istotne: pałac do dziś nie jest zelektryfikowany w swoich historycznych wnętrzach, co nadaje zwiedzaniu wyjątkowy charakter i umożliwia nocne wycieczki z latarkami oraz pochodniami.
Trasy zwiedzania
Pałac udostępnia dwie podstawowe trasy zwiedzania, które można odbyć osobno lub połączyć w jedną dłuższą wizytę. Każda prowadzona jest przez przewodnika, a liczba uczestników w grupie jest ograniczona, co zapewnia komfort zwiedzania.
Trasa I: Žerotínové na Losinách
Najważniejsza i najbogatsza w treść ścieżka po renesansowych wnętrzach wysokiego pałacu. Trasa obejmuje arkadowy krużganek dziedzińca, sale reprezentacyjne z XVII-wieczną kolekcją złoconych skórzanych tapet i gobelinów, bibliotekę rodu Žerotínów, galerię obrazów mistrzów włoskich i niderlandzkich, salę jadalną z najstarszym piecem kaflowym na Morawach (1585 r.) oraz salę rycerską z renesansowym stropem. Nieodłącznym elementem trasy jest dawna wielka sala sądownicza – miejsce XVII-wiecznych procesów inkwizycyjnych – która do dziś zachowuje ciężką atmosferę tamtych zdarzeń. Trasę zamyka późnobarokowa kaplica z bogatą freskową dekoracją pędzla Jana Kryštofa Handkego. Czas trwania to około 60 minut, maksymalnie 35 osób w grupie.
Trasa II: Liechtensteinové na Losinách
Trasa kameralna, przenosząca zwiedzających w realia życia codziennego ostatnich właścicieli rezydencji z początku XX wieku. Obejmuje prywatne apartamenty małżeństwa książęcego, reprezentacyjne salony skrzydła empire, pokoje urządzone w stylu rokoka i biedermeieru, a także – co stanowi osobliwość na tle typowego zamkowego zwiedzania – oryginalne łazienki ze spłukiwanymi toaletami z przełomu XIX i XX wieku oraz kuchnię pałacową z 1920 roku z zachowanym wyposażeniem. Pokazuje rezydencję jako żywy dom, a nie tylko muzeum sztuki. Czas trwania to około 45 minut, maksymalnie 18 osób w grupie.
Wieczorne zwiedzanie z latarkami
W sezonie letnim organizowane są ponadto wieczorne wycieczki z latarkami lub pochodniami. Ponieważ pałac nie jest zelektryfikowany w swoich historycznych wnętrzach, nocne zwiedzanie nabiera wyjątkowego dramatyzmu – szczególnie w salach związanych z procesami czarownic.
Zasady zwiedzania
Grupy wyruszają o pełnych godzinach, a turyści indywidualni nie potrzebują rezerwacji – wystarczy zjawić się w kasie. Kilka praktycznych informacji przed wizytą:
- Grupy zorganizowane (od 15 osób) muszą zarezerwować wizytę z wyprzedzeniem telefonicznie lub przez stronę pałacu.
- Oprowadzanie odbywa się standardowo w języku czeskim; przewodnik w języku angielskim lub niemieckim wymaga wcześniejszej rezerwacji.
- Polskojęzyczni turyści mogą poprosić przy kasie o drukowany tekst trasy w języku polskim.
- Dla dzieci dostępny jest w kasie ilustrowany przewodnik „S pastelkami po zámku” (Z kredkami po zamku).
- Fotografowanie wnętrz bez lampy błyskowej jest zwyczajowo dozwolone, jednak zasady warto potwierdzić na miejscu.
Ceny biletów
Bilet na jedną trasę kosztuje 220 CZK (ok. 40 zł) dla dorosłych w wieku 25–64 lat. Bilety ulgowe w cenie 180 CZK (ok. 33 zł) przysługują seniorom (65+), młodzieży (18–24 lata) oraz osobom z orzeczeniem ZTP/ZTP/P. Dzieci od 6 do 17 lat wchodzą za 70 CZK (ok. 13 zł), a dzieci do 5 lat – bezpłatnie.
Bilety można nabyć w kasie pałacowej (akceptowane są zarówno gotówka, jak i karty płatnicze) lub z wyprzedzeniem przez internet, co jest szczególnie wskazane w weekendy i podczas imprez kulturalnych, gdy liczba miejsc na poszczególne wycieczki jest ograniczona.
Godziny otwarcia
Pałac jest udostępniony do zwiedzania sezonowo, od kwietnia do października. Poniedziałki są dniem zamkniętym przez większość sezonu – wyjątkiem są lipiec i sierpień. Od listopada do marca obiekt pozostaje nieczynny.
- Kwiecień i październik: soboty, niedziele i święta, godz. 9:00–15:00
- Maj, czerwiec i wrzesień: wtorek–piątek godz. 9:00–15:00; soboty, niedziele i święta godz. 9:00–16:00
- Lipiec i sierpień: wtorek–niedziela, godz. 9:00–16:00
Jak dotrzeć
Adres: Státní zámek Velké Losiny, Zámecká 268, 788 15 Velké Losiny. Aktualne ceny i dostępność biletów online: zamek-velkelosiny.cz.
Samochodem: Z Nysy lub Głuchołaz wystarczy przekroczyć przejście graniczne i kierować się na Mikulovice, a następnie przez Javorník lub Zlaté Hory do Šumperka, skąd Velké Losiny odległe są o około 15 km. Całkowita odległość od Wrocławia wynosi około 150 km, od Krakowa – około 280 km.
Komunikacją publiczną: Z Šumperka do Velkich Losin kursują autobusy regionalne. Dojazd pociągiem możliwy jest do Šumperka, a stamtąd przesiadką autobusem lub lokalnym połączeniem kolejowym w kierunku miejscowości Kouty nad Desnou.
Parking: Bezpośrednio przy pałacu dostępny jest parking dla odwiedzających. W szczycie sezonu (lipiec–sierpień) warto przyjechać wcześnie, gdyż miejsca parkingowe mogą być zajęte.
Najlepszy czas na zwiedzanie
Sezon letni, zwłaszcza lipiec i sierpień, gwarantuje najpełniejszą dostępność pałacu i daje możliwość uczestnictwa w Losińskim Lecie Kultury (Losinské kulturní léto) – cyklu plenerowych koncertów i przedstawień teatralnych organizowanych w pałacowych ogrodach i na dziedzińcu. Maj i czerwiec oferują natomiast spokojniejsze zwiedzanie bez tłumów i pięknie kwitnący park angielski w otoczeniu pałacu. Warto też rozważyć wizytę wieczorną z latarkami – dostępną latem – gdy komnaty pozbawione sztucznego oświetlenia nabierają zupełnie innego, znacznie bardziej niepokojącego charakteru.
Papiernia w Velkich Losinach
Zwiedzając pałac, warto zarezerwować czas na wizytę w starej papierni, założonej przez Jana Młodszego ze Žerotína w latach 1591–1596. Jest to jedna z najstarszych nieprzerwanie działających papierń w Europie, a papier czerpany wytwarzany tą tradycyjną metodą – praktycznie niezmienioną od ponad czterech stuleci – należy do najwyższej klasy. Używa go sam prezydent Czech na dokumentach państwowych. Papiernia jest wpisana na listę czeskich zabytków narodowych i figuruje wśród kandydatów do wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Na miejscu można obserwować kolejne etapy ręcznego wyrabiania papieru i zakupić wyjątkowe pamiątki.
Gdzie zjeść w okolicy
Velké Losiny to niewielka miejscowość uzdrowiskowa, w której oferta gastronomiczna jest skromna, lecz zaspokajająca potrzeby odwiedzających. Kilka restauracji i pensjonatów serwuje tradycyjną kuchnię morawską, w tym klasyczne dania z dziczyzny i pieczeni. Bardziej rozbudowaną ofertę restauracyjną znajdziemy w Šumperku (ok. 15 km), gdzie bez trudu wybierzemy spośród kilkunastu lokali serwujących kuchnię czeską i europejską.
Gdzie spać w okolicy
Charakter uzdrowiskowy miasteczka sprawia, że baza noclegowa w samych Velkich Losinach jest stosunkowo dobrze rozwinięta – funkcjonuje tu kilka hoteli, pensjonatów i apartamentów, w których goście łączą zwiedzanie pałacu z odpoczynkiem w wodach termalnych. Kompleks Therme Park Velké Losiny oferuje nowoczesne centrum wodne z basenami wypełnionymi naturalnymi wodami termalnymi o temperaturze ok. 36°C. Uzdrowisko szczyci się ponadczterystuletnią tradycją leczenia chorób neurologicznych oraz schorzeń układu mięśniowo-szkieletowego.
Ważne informacje
Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem w wyznaczonych grupach – indywidualne poruszanie się po komnatach nie jest możliwe. Warto zarezerwować bilet z wyprzedzeniem, szczególnie w weekendy, podczas imprez kulturalnych i w szczycie sezonu letniego. Fotografowanie wnętrz bez lampy błyskowej jest zazwyczaj dozwolone, jednak warto potwierdzić tę informację na miejscu lub na stronie pałacu, gdyż zasady mogą się zmieniać w zależności od trasy. W pobliżu pałacu dostępny jest sklep z pamiątkami, w którym można nabyć ręcznie czerpany papier z miejscowej papierni – oryginalny i praktyczny upominek z wizyty.
