Cmentarz Żołnierzy II Armii Wojska Polskiego w Zgorzelcu

Cmentarz Żołnierzy II Armii Wojska Polskiego w Zgorzelcu stanowi jedną z największych nekropolii wojennych w Polsce. Cmentarz upamiętnia bohaterów, którzy oddali życie w ostatnich miesiącach II wojny światowej podczas forsowania Nysy Łużyckiej i walk o wyzwolenie ziem polskich. Nekropolia pełni ważną rolę w zachowaniu pamięci o dramatycznych wydarzeniach końcowej fazy wojny oraz o ofiarach poniesionych przez polskich żołnierzy w drodze do Berlina.

Cmentarz znajduje się przy ulicy Bohaterów II Armii Wojska Polskiego w Zgorzelcu, w bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza komunalnego, w zachodniej części miasta. Obiekt zajmuje powierzchnię 3,5 hektara i wyróżnia się charakterystycznym kształtem zagłębionego w gruncie prostokąta otoczonego wałem ziemnym pokrytym trawnikiem.

Cmentarz podzielono symetrycznie na cztery kwatery poprzecinane dwoma alejami – główną aleją biegnącą przez środek oraz aleją poprzeczną, co nadaje mu uporządkowany charakter. Całość otacza mur od strony ulicy, natomiast od strony wewnętrznej utworzono zazielenioną skarpę. Regularna kompozycja przestrzenna podkreśla skromny, ale wzniosły charakter miejsca i ułatwia orientację zwiedzającym.

Historia cmentarza

Cmentarz powstał w 1946 roku jako miejsce wiecznego spoczynku dla żołnierzy II Armii Wojska Polskiego poległych podczas operacji łużyckiej. Pierwsze pochówki odbyły się 29 października 1946 roku, a oficjalne poświęcenie nastąpiło 1 listopada tego samego roku podczas mszy polowej odprawionej przez księdza Józefa Rogoża, ówczesnego proboszcza miejscowej parafii.

Nekropolia przechodziła przez kilka etapów przebudowy. Latem 1946 roku, rozpoczęto ekshumację gromadząc szczątki żołnierzy poległych podczas forsowania Nysy Łużyckiej, w walkach o Niesky, Horkę oraz w operacji budziszyńskiej. Pierwotnie na każdym grobie stał drewniany krzyż, a pośrodku cmentarza znajdował się obelisk w kształcie znicza.

W 1948 roku nadano jej trwały kształt z betonowymi obrzeżami i krzyżami grunwaldzkimi, które zastąpiły drewniane krzyże. Groby oznaczono również identycznymi tabliczkami z nazwiskami poległych. Najbardziej znacząca transformacja miała miejsce w latach 1961-1964, kiedy przeprowadzono gruntowną przebudowę według projektu architektów Zbigniewa Gnassa i Piotra Żarnowskiego. Podczas tej przebudowy znacząco zmieniono część frontową, otaczając cmentarz murem od strony ulicy i tworząc zazielenioną skarpę od strony wewnętrznej. W latach 1967-1968 przeprowadzono kolejną przebudowę według projektu Tadeusza Ptaszyckiego z Krakowa, podczas której powstał charakterystyczny Pomnik Orła Piastowskiego.

Charakterystyka cmentarza

Centralnym punktem cmentarza jest imponujący Pomnik Orła Piastowskiego, odsłonięty 6 maja 1978 roku. To dzieło Józefa Potępy z krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, absolwenta pracowni Xawerego Dunikowskiego, przedstawia orła symbolizującego ptaka spoczywającego na słupie granicznym, z dziobem symbolicznie skierowanym na zachód. Pomnik wraz z cokołem mierzy 9,8 metra wysokości, a sam orzeł waży 8 ton. Odlew wykonały Gliwickie Zakłady Urządzeń Technicznych. Cokół, na którym stoi orzeł, symbolizuje według pomysłodawców słup graniczny, a umieszczono na nim inskrypcję: „Bohaterom II Armii Wojska Polskiego poległym w walce o wyzwolenie Ojczyzny”.

Na cmentarzu spoczywa 3420 żołnierzy w 3392 grobach, wszyscy pochowani w identycznych mogiłach oznaczonych betonowymi krzyżami grunwaldzkimi z dwoma mieczami. Jednolity charakter grobów podkreśla równość wszystkich poległych wobec śmierci. Wśród pochowanych znajdują się: jeden podpułkownik Nikifor Jaśkiewicz, 7 majorów, 24 kapitanów, 43 poruczników, 195 podporuczników, 98 chorążych i 7 podchorążych oraz sześć kobiet – telefonistek i sanitariuszek. Współcześnie na cmentarzu ustawiono granitowe tablice z alfabetycznym spisem wszystkich pochowanych żołnierzy.

Wśród szczególnie uhonorowanych bohaterów znajdują się kapral Stanisław Ostrowski, jeden z pierwszych żołnierzy poległych w operacji łużyckiej, podporucznik Longin Wawruszak – zastępca dowódcy kompanii rusznic przeciwpancernych, oraz szeregowy Wacław Ciunel, który poległ na minie podczas pierwszej próby uchwycenia przyczółku na Nysie Łużyckiej. Osobną kwaterę stanowią groby żołnierzy 3 Drezdeńskiej Brygady Pancernej, którzy polegli w walkach pod Budziszynem.

Nekropolia upamiętnia dramatyczne wydarzenia operacji łużyckiej z kwietnia 1945 roku, podczas której 2 Armia Wojska Polskiego poniosła ogromne straty – ponad 4900 poległych i 2800 zaginionych, co stanowiło 27% wszystkich strat ludowego Wojska Polskiego. Armia straciła również 57% swoich czołgów i dział pancernych oraz ponad 20% artylerii. Cmentarz upamiętnia również dwa tysiące osób, których nie udało się ekshumować lub odnaleźć.

Okolica cmentarza

W bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza znajduje się cmentarz komunalny oraz zabudowa mieszkaniowa Zgorzelca. Miasto oferuje szereg miejsc związanych z historią regionalną i lokalną tradycją. Szczególnie interesującym obiektem jest zabytkowy ratusz z XVI wieku znajdujący się w centrum miasta, który obecnie mieści muzeum regionalne.

Wyjątkowym atutem lokalizacji jest bliskość granicy z Niemcami, która umożliwia zwiedzanie malowniczego Zgorzelca zarówno po stronie polskiej jak i niemieckiej. Miasto słynie z doskonale zachowanej architektury gotyckiej, renesansowej i barokowej, a jego starówka zostało uznane za jeden z najlepiej zachowanych zespołów architektonicznych w Europie Środkowej.

W okolicy można również odwiedzić Park Miejski w Zgorzelcu z zabytkowymi alejami oraz zwiedzić okoliczne miejscowości związane z operacją łużycką, takie jak Żary czy Żagań. Dla miłośników historii wojskowej interesujące będą miejsca walk z kwietnia 1945 roku, w tym okolice przepraw przez Nysę Łużycką. Region oferuje także szlaki turystyczne prowadzące przez Bory Dolnośląskie oraz możliwość wypoczynku nad jeziorami powstałymi w wyrobiskach po dawnej eksploatacji węgla brunatnego.

Informacje praktyczne

Adres

ul. Bohaterów II Armii Wojska Polskiego, Zgorzelec

Godziny otwarcia

Cmentarz jest dostępny dla zwiedzających przez całą dobę Wstęp jest bezpłatny.

Dojazd

• Komunikacją publiczną
  Do cmentarza można dotrzeć komunikacją miejską Zgorzelca. Najbliższy przystanek autobusowy znajduje się w niewielkiej odległości od nekropolii przy ulicy Bohaterów II Armii Wojska Polskiego.
• Samochodem
  Cmentarz położony jest przy ulicy Bohaterów II Armii Wojska Polskiego, do której prowadzą lokalne drogi z centrum Zgorzelca. Dojazd samochodem jest prosty dzięki dobremu oznakowaniu.
• Parkingi
  W bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza dostępne są miejsca parkingowe umożliwiające pozostawienie pojazdu podczas zwiedzania nekropolii.