Spis treści
Kościół św. Mikołaja w Ząbkowicach Śląskich to zabytkowa świątynia barokowa z pierwszej połowy XVIII wieku, której historia sięga dramatycznych wydarzeń z początku XVII stulecia. Obiekt stanowi jeden z najciekawszych zabytków architektonicznych miasta, łącząc w sobie walory historyczne z wyjątkową atmosferą miejsca naznaczonego tragiczną przeszłością. Ta unikalna kombinacja architektury sakralnej z mroczną historią sprawia, że kościół przyciąga zarówno miłośników zabytków, jak i pasjonatów tajemniczych opowieści z przeszłości.
Barokowy, murowany kościół św. Mikołaja usytuowany jest przy ulicy 1 Maja w centrum Ząbkowic Śląskich, w sercu zabytkowej części miasta. Budowla orientowana, jednonawowa, posiada trójbocznie zamknięte prezbiterium, typowe dla architektury barokowej. Świątynia wzniesiona po 1728 roku nakryta jest dwuspadowym dachem z charakterystyczną sygnaturką zwieńczoną baniastym hełmem, który dominuje w panoramie tej części miasta. Fasadę od strony głównej ulicy zdobią dekoracyjne, wolutowe szczyty nad wejściem, nadające budowli reprezentacyjny charakter i świadczące o wysokiej klasie kunsztu architektonicznego.
Wnętrze kościoła, choć obecnie niedostępne dla zwiedzających, zachowało elementy barokowego wystroju. Jednoprzestrzenny układ wnętrza podkreśla intymny charakter świątyni, która przez wieki służyła lokalnej społeczności protestanckiej, a później polskokatolickiej.
Historia miejsca i „afera grabarzy”
Przykościelny cmentarz założono w 1552 roku, jednak miejsce to zyskało ponurą sławę głównie dzięki dramatycznym wydarzeniom z początku XVII wieku, które przeszły do historii jako „afera grabarzy z Frankensteinu„. W 1606 roku grupa ośmiu grabarzy – sześciu mężczyzn i dwóch kobiet – wspierana przez pomocników, sporządziła z wysuszonych zwłok trujący proszek. Rozsypywali go na progach domów i wcierali w klamki drzwi, wywołując epidemię, która pochłonęła 2061 ofiar co stanowiło około jedną trzecią populacji ówczesnego Frankensteinu, a dziś Ząbkowic Śląskich.
Ta makabryczna zbrodnia miała swoje korzenie w chciwości sprawców, którzy systematycznie okradali domy zmarłych oraz same zwłoki. Podejrzanych poddano torturom, podczas których przyznali się do bezczeszczenia zwłok, okradania mieszkań i kościołów oraz praktyk czarnoksięskich. Przyznali również do celowego rozprzestrzeniania choroby w celu zwiększenia liczby zgonów, a tym samym swoich zysków z rabunków.
Proces rozpoczął się 20 września 1606 roku i trwał kilka miesięcy. Ostatnia egzekucja odbyła się 13 lutego 1607 roku. Łącznie skazano i spalono na stosie kilkanaście osób, w tym wszystkich głównych sprawców. Epidemia ustała w 1607 roku, prawdopodobnie w wyniku eliminacji źródła zarażenia oraz zastosowania środków sanitarnych. Regionalista Jerzy Organiściak i inni badacze sugerują, że ta mroczna historia z miasta stać się inspiracją do powstania powieści „Frankenstein, czyli współczesny Prometeusz” autorstwa Mary Shelley.
Unikalne elementy
Na przykościelnym cmentarzu zachowało się wiele okazałych epitafiów i nagrobków z XVI–XVIII wieku, które stanowią prawdziwy skarb dla miłośników sztuki sepulkralnej. Do najlepiej zachowanych należą grobowce rodzin miejskiej elity, ozdobione renesansowymi i barokowymi inskrypcjami oraz herbami rodowymi. Szczególną wartość historyczną mają epitafia przedstawicieli bogatych rodzin kupieckich i rzemieślniczych, które przez wieki kształtowały oblicze miasta. Płyty nagrobne wykonane z lokalnego piaskowca zachowały czytelne inskrypcje w języku niemieckim i łacińskim, niosące informacje o zmarłych oraz ich pozycji społecznej. Niektóre z nagrobków ozdobione są bogatymi motywami roślinnymi i alegorycznymi, typowymi dla sztuki sepulkralnej Śląska.
1 stycznia 1967 roku kaplica cmentarna św. Mikołaja przeszła w ręce Kościoła Polskokatolickiego RP, zmieniając wezwanie na Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Ta zmiana wiązała się z powojennymi przemianami demograficznymi i religijnymi regionu. Po dekadach spadku liczby wiernych w 2022 roku zaprzestano odprawiania mszy i nabożeństw, a obiekt stracił swoją funkcję kulturową. W grudniu 2024 roku właściciel wystawił budynek na sprzedaż za cenę 1084000 złotych, co wywołało zaskoczenie i niepokój wśród mieszkańców miasta oraz miłośników zabytków.
Atrakcje w pobliżu
W centrum Ząbkowic Śląskich znajdują się liczne cenne zabytki, które tworzą spójny zespół urbanistyczny. Główną atrakcją miasta jest słynna Krzywa Wieża – jedna z najbardziej pochylonych wież w Europie, której odchylenie od pionu wynosi 2,17 metra. Ta gotycka wieża z XIV wieku, będąca pozostałością dawnego kościoła, stanowi symbol miasta i przyciąga tysiące turystów rocznie.
W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła św. Mikołaja można zwiedzić zabytkowy rynek z renesansowymi i barokowymi kamienicami, które zachowały swój historyczny charakter mimo zniszczeń wojennych. Warte uwagi są również pozostałości średniowiecznych fortyfikacji miejskich, w tym fragmenty murów obronnych z XIV wieku oraz Brama Kłodzka.
W odległości około 15 kilometrów od Ząbkowic Śląskich znajduje się zamek w Kamieńcu Ząbkowickim, będący jednym z najpiękniejszych zabytków neogotyckich na Dolnym Śląsku. Ten romantyczny zamek z XIX wieku, wzniesiony dla księżnej Marianny Orańskiej, otoczony jest malowniczym parkiem krajobrazowym. Niedaleko można także odwiedzić Pałac w Henrykowie z barokowym ogrodem oraz ruiny cysterskiego opactwa w Henrykowie, gdzie według tradycji po raz pierwszy w Polsce wypowiedziano słowa w języku polskim.
Miłośnicy przyrody mogą wybrać się do pobliskiego Parku Krajobrazowego Gór Sowich, który oferuje liczne szlaki turystyczne oraz tajemnicze podziemne kompleksy z czasów II wojny światowej. Region ten stanowi doskonałą bazę wypadową do zwiedzania całych Gór Sowich oraz Masywu Śnieżnika.
Informacje praktyczne
Adres
Kościół św. Mikołaja ul. 1 Maja 57-200 Ząbkowice Śląskie
Godziny otwarcia
Obiekt obecnie nie funkcjonuje jako czynna świątynia i pozostaje zamknięty dla zwiedzających. Cmentarz można oglądać z zewnątrz przez ogrodzenie.
Dojazd
Komunikacją publiczną
Do Ząbkowic Śląskich można dojechać autobusami komunikacji regionalnej z Kłodzka, Wrocławia i innych miast regionu. Przystanek znajduje się w centrum miasta, w odległości około 200 metrów od kościoła.
Samochodem
Ząbkowice Śląskie leżą przy drodze wojewódzkiej nr 390. Z Wrocławia należy jechać drogą krajową nr 8 w kierunku Kłodzka, a następnie skręcić w drogę wojewódzką nr 390. Dystans z Wrocławia wynosi około 60 kilometrów.
Parkingi
W centrum miasta dostępne są miejsca parkingowe przy ulicach przylegających do rynku. Bezpłatne parkowanie możliwe jest na ulicy 1 Maja w pobliżu kościoła, jednak liczba miejsc jest ograniczona.
