Zamek w Roztoce

Zamek w Roztoce stanowi najbardziej charakterystyczny element zespołu rezydencjonalnego, zachwycający swoją wyjątkową architekturą i bogatą historią. O średniowiecznym rodowodzie budowli świadczy zachowana do dziś fosa oraz wysoka na 40 metrów wieża południowa. Z tarasu położonego na górnej kondygnacji wieży można podziwiać rozległą panoramę Karkonoszy.

Obecna forma zamku to okazała budowla pałacowa ozdobiona neorenesansowym kostiumem stylowym, wzniesiona na bazie wcześniejszej, barokowej rezydencji. Trójkondygnacyjna bryła pokryta mansardowym dachem kryje wewnętrzny dziedziniec. Dostęp do wnętrza prowadzi przez portale na osi wschód-zachód, poprzedzone kamiennymi mostkami nad fosą. Ponad portalem wschodnim widnieje herb rodu von Hochberg przytrzymywany przez rycerzy w zbrojach.

Zamkowe wnętrza robią ogromne wrażenie na odwiedzających. Już pierwszy kontakt z nimi sugeruje niezwykły przepych i artystyczną wartość, która w pełni objawia się podczas dokładniejszego zwiedzania.

Historia zamku

Począwszy od końca XV wieku aż do 1945 roku Zamek w Roztoce stanowił siedzibę hrabiowskiej linii znamienitego śląskiego rodu von Hochberg. Hochbergowie przybyli na Śląsk z Miśni już w końcu XIII wieku, a w śląskich dokumentach wzmiankowano ich jako von Hoberg od 1290 roku. W XV wieku ród podzielił się na kilka linii, w tym hrabiowską z Książa i Roztoki. Ciekawostką jest fakt, że prawie wszyscy potomkowie Hochbergów nosili od XVII wieku imiona Hans Heinrich, dlatego numerowano ich w kolejności urodzenia. Dla przedstawicieli hrabiowskiej linii z Roztoki zarezerwowano numery parzyste.

Już w XIV wieku w Roztoce istniał zamek nawodny. W 1374 roku jako właściciel majątku rycerskiego wzmiankowany był Hentschel von Reibnitz. Jego potomek Christoph II sprzedał Roztokę 2 stycznia 1497 roku Conradowi I von Hochberg, staroście zamku grodzieckiego i księstwa świdnicko-jaworskiego. Po śmierci Konrada zamek odziedziczył jego syn Georg, który wprowadził w swoim majątku religię protestancką. W XVI wieku zamek przebudowano w stylu renesansowym.

Gruntowna przebudowa renesansowego zamku na okazałą rezydencję w stylu barokowym miała miejsce za panowania Hansa Heinricha III i ukończona została w 1725 roku, o czym zaświadcza inskrypcja do dziś zachowana na dzwonie umieszczonym na zamkowej wieży. Autorem przebudowy był prawdopodobnie pracujący równolegle na Zamku Książ architekt Feliks Anton Hammerschmidt.

W czasie wojen śląskich Roztoka znalazła się na arenie wydarzeń wojennych. Po zwycięskiej dla Prus bitwie pod Dobromierzem w 1745 roku swoją kwaterę wybrał tu król Fryderyk II. Według przekazów był tak oczarowany pałacowym ogrodem, że nocował w namiocie pod gołym niebem. Na pamiątkę swojego pobytu w Roztoce podarował on ówczesnemu właścicielowi zamku Hansowi Heinrichowi IV swój portret, który do 1945 roku był najcenniejszą ozdobą pałacowych wnętrz.

Największy rozkwit rezydencji przypada na XIX wiek. Obecny kształt i wystrój zawdzięcza zamek gruntownej przebudowie z lat 70-tych XIX wieku, której autorem był nadworny architekt Hochbergów, Olivier Pavelt. Zleceniodawcą tej przebudowy był ówczesny właściciel Roztoki – Hans Heinrich XIV Bolko hrabia von Hochberg, znany kompozytor, dyrektor Teatru Królewskiego, a następnie Opery Dworskiej w Berlinie. W reprezentacyjnych wnętrzach pierwszego piętra pałacu urządził własny salon muzyczny z fortepianem.

Za czasów hrabiego Bolka rodzina Hochbergów znajdowała się u szczytu potęgi i zaliczała do najbardziej wpływowych elit pruskiej arystokracji. W tym okresie majątek roztoczański obejmował 1.271 morgów ziemi i przynosił prawie 3.300 talarów rocznego dochodu. Potwierdzeniem wyjątkowej pozycji rodu była pamiętna wizyta dwóch cesarzy w Roztoce. 17 września 1890 roku przy okazji manewrów wojskowych w zamku gościł cesarz Austro-Węgier Franciszek Józef I i cesarz Niemiec Wilhelm II.

Hochbergowie nie ograniczali się do rozwijania samej rezydencji. W 1860 roku przy znacznym współudziale finansowym Hochberga został wzniesiony w Roztoce nowy kościół protestancki, wzorowany na cesarskiej katedrze w Spirze. W krypcie kościoła urządzono rodowe mauzoleum Hochbergów. W 1889 roku z inicjatywy hrabiego wybudowano w Roztoce pierwszy dworzec kolejowy, połączony linią kolejową ze Strzegomiem, Jaworem i Bolkowem. Wieś stopniowo zyskała nowoczesną infrastrukturę, której mogło pozazdrościć niejedno dolnośląskie miasteczko.

W trudnych wojennych latach właścicielem Zamku w Roztoce był hrabia Hans Heinrich XVIII. Już w 1942 roku musiał on udostępnić niektóre pomieszczenia zamku dla potrzeb Wehrmachtu. Najciekawszym wojennym epizodem w historii zamku jest fakt, że jego pomieszczenia zostały wykorzystane jako składnica muzealna dla cennych książek i archiwaliów ewakuowanych m.in. z Pruskiej Biblioteki Państwowej, archiwów i bibliotek wrocławskich oraz bezcennych obrazów ze Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych we Wrocławiu. W zamku schowano również część zbiorów wywiezionych z pobliskiego Książa.

W lutym 1945 roku skończyła się prawie 450-letnia historia Hochbergów w Roztoce. Pałac uległ uszkodzeniu, a pozostałe wyposażenie zostało rozszabrowane. Po wojnie zamkiem zarządzały kolejno różne instytucje państwowe. Od 1945 do 1973 roku gospodarzem zamku była Huta Pokój z siedzibą w Rudzie Śląskiej. Następnie zabytkowy zespół przejęły Zakłady Kuziennicze i Maszyn Rolniczych „Agromet” z Jawora, które gospodarowały w zamku do 1989 roku. Po tym czasie rezydencję przeznaczono na potrzeby Ochotniczego Hufca Pracy, a później urządzono tam hotel robotniczy.

W 1990 roku zabytek przejęła Gmina Dobromierz, by dwa lata później sprzedać go w prywatne ręce. Latem 2017 roku obecni właściciele, powodowani fascynacją zabytkami, postanowili odkupić opustoszały zamek i uczynić z jego rewitalizacji projekt swojego życia. Dzięki współpracy z fachowcami i entuzjastami historii, jeden z najpiękniejszych zabytków Dolnego Śląska odzyskuje dawny blask. Po raz pierwszy w wielowiekowej historii zamek Roztoka otwiera swoje bramy dla zwiedzających.

Wnętrza pałacu

Szczególnie bogaty wystrój zachowały reprezentacyjne pomieszczenia pierwszego piętra, nawiązującego do włoskiej tradycji piano nobile. Amfiladowo ułożone sale prowadzą od Salonu Gobelinów, przez Salon Muzyczny Bolka von Hochberga, Pokój Hermowy, dawną bibliotekę, aż do okazałej, dwukondygnacyjnej Sali Balowej nakrytej zwierciadlanym pseudosklepieniem z plafonem ozdobionym freskiem o tematyce alegorycznej.

Salon Gobelinów, jak sama nazwa wskazuje, zdobią cenne arrasy przedstawiające sceny z mitologii i historii. Wykonane z najwyższej jakości materiałów, stanowią świadectwo zamiłowania właścicieli do sztuki i luksusu. W bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się Salon Muzyczny, w którym kompozytor Bolko von Hochberg oddawał się swojej artystycznej pasji. Centralne miejsce zajmował tu niegdyś fortepian, na którym hrabia komponował i wykonywał swoje utwory.

Pokój Hermowy, nazwany tak od licznych przedstawień Hermesa zdobiących jego wnętrze, prowadzi do dawnej biblioteki. Ta ostatnia pomieszczenie mieściło kiedyś imponujący księgozbiór. Regały wypełnione były dziełami z zakresu literatury, historii, filozofii oraz nauk przyrodniczych, w kilku językach, odzwierciedlając kosmopolityczny charakter rodu Hochbergów.

Zwieńczeniem pałacowych wnętrz jest imponująca Sala Balowa, której przestrzeń rozciąga się na dwie kondygnacje. Jej pseudosklepienie zdobi fresk przedstawiający sceny alegoryczne, nawiązujące do cnót i zasług rodu właścicieli. Malowidło, utrzymane w jasnej, pastelowej tonacji, doskonale współgra z bogato zdobionymi ścianami i marmurowymi detalami architektonicznymi.

Wnętrza zdobią kunsztowne boazerie, malarsko i sztukatorsko opracowane plafony oraz kominki wykonane z różnokolorowych marmurów. Na szczególną uwagę zasługują zachowane piece kaflowe, będące dziełami sztuki rzemieślniczej. Ich dekoracyjne kafle, często z motywami floralnymi i heraldycznymi, stanowią nie tylko element grzewczy, ale i ozdobny, doskonale komponując się z wystrojem pomieszczeń.

W czasie ostatniej przebudowy w XIX wieku wprowadzono do wnętrz nowoczesne, jak na owe czasy, instalacje – oświetlenie gazowe, a później elektryczne, oraz system ogrzewania centralnego, co przy zachowaniu historycznego charakteru pomieszczeń zapewniało mieszkańcom wysoki komfort życia.

Park angielski

W przeciwieństwie do regularnego ogrodu francuskiego, który symbolizować miał naturę ujarzmioną wolą człowieka, kompozycja angielskiego parku krajobrazowego, który założono w Roztoce w drugiej połowie XIX wieku, miała sugerować swobodne, organiczne i płynne formy naturalnego krajobrazu. Rozplanowany na powierzchni 18 ha park, położony w południowej części założenia, w sposób naturalny łączy się z otaczającym go, otwartym krajobrazem pól uprawnych i stanowi zieloną otulinę rezydencji.

Starannie zakomponowane wnętrza parkowe, w tym położona na osi południowej elewacji zamku rozległa polana parkowa z okrągłą fontanną, powiązane ze sobą systemem osi i otwarć widokowych, tworzą zielone enklawy, sprzyjające relaksowi i kontemplacji natury. Projektanci parku wykorzystali naturalne ukształtowanie terenu oraz istniejący drzewostan, wkomponowując w całość nowe nasadzenia i elementy małej architektury.

Park angielski w Roztoce stanowi doskonały przykład XIX-wiecznej sztuki ogrodowej, inspirowanej romantycznym podejściem do natury. Malownicze ścieżki wiją się wśród starodrzewu, prowadząc do niespodziewanych punktów widokowych i urokliwych zakątków. Wśród drzew znajduje się wiele cennych okazów, które dziś mają status pomników przyrody.

Ciekawostką są zachowane ślady dawnego systemu hydrotechnicznego zasilającego zamkową fosę i położoną nieopodal elektrownię wodą. System ten, zaprojektowany z wielką inżynierską precyzją, świadczy o wysokim poziomie technicznym całego założenia. Elementy te stanowią wartościowy przykład dawnej myśli inżynierskiej, harmonijnie współgrającej z przyrodniczym otoczeniem.

Ogród francuski

Położony we wschodniej części rezydencji ogród francuski stanowi jedno z najlepiej zachowanych na Dolnym Śląsku i jedno z piękniejszych w skali kraju założeń w formie ogrodu barokowego. Ogród oddzielono od zamku dziedzińcem honorowym (Cour d’honneur), wyznaczonym wysokim murem z kutą kratą, otwartym ozdobną bramą, położoną na osi głównego wejścia do zamku.

Regularne założenie podzielono na dwie zasadnicze części – ogród kwiatowy oraz położony po stronie południowej ogród gabinetowy. Obie części oddzielono od siebie wysokim murem parawanowym, w który wmontowano przeniesiony tu specjalnie z Legnicy cenny manierystyczny portal, wyróżniający się bogatą dekoracją rzeźbiarską.

Ogród kwiatowy rozplanowany w formie regularnych parterów obsadzanych wzorzystymi, wielobarwnymi kobiercami z sezonowych kwiatów, otacza centralnie położoną kamienną fontannę. W centralnym punkcie całego założenia położony jest rozplanowany na rzucie ośmioboku i przykryty kopulastym, łamanym dachem, okazały pawilon ogrodowy, tzw. favorita, który służył do odpoczynku i picia herbaty. Północną granicę ogrodu wyznaczają dwie podłużne oranżerie, w których trzymano śródziemnomorskie rośliny, szczególnie wrażliwe na lokalne warunki klimatyczne.

Ogród gabinetowy zakomponowany został na planie regularnych prostokątnych kwater, wyznaczonych starannie przyciętymi zielonymi ścianami żywopłotów. Takie gabinety zapewniały użytkownikom ogrodu spokój i dyskrecję. Osobliwością tej części ogrodu był imponujący bindaż, czyli rodzaj sklepionego tunelu, utworzonego ze specjalnie formowanych roślin.

Na terenie całego założenia ustawione były rzeźby o tematyce mitologicznej, specjalne wazy i donice z roślinami oraz liczne elementy małej architektury ogrodowej, w tym kamienne ławki, fontanny, murki i schody. W południowo-wschodnim narożniku ogrodu zachował się niewielki domek ogrodnika, nakryty mansardowym dachem.

Ogród francuski w Roztoce jest doskonałym przykładem barokowej sztuki ogrodowej, inspirowanej wzorcami francuskimi. Jego geometryczna, regularna kompozycja stanowi interesujący kontrast dla swobodnego układu parku angielskiego, tworząc razem z nim kompleksowe założenie ogrodowe o wysokich walorach historycznych i artystycznych.

Dzięki staraniom obecnych właścicieli, zarówno ogród francuski, jak i park angielski są stopniowo przywracane do dawnej świetności. Prace rewitalizacyjne prowadzone są z poszanowaniem historycznego charakteru założeń, co pozwala na zachowanie ich autentyczności i wartości zabytkowej. Wraz z odrestaurowanym zamkiem tworzą one wyjątkowy zespół rezydencjonalny, stanowiący cenną perłę w koronie dolnośląskich zabytków.

Zamek w Roztoce, po latach zapomnienia, powraca do dawnej świetności, pozwalając zwiedzającym odkryć fascynującą historię i piękno tego wyjątkowego miejsca na mapie Dolnego Śląska. Obiekt stanowi nie tylko cenny zabytek architektury rezydencjonalnej, ale również ważne świadectwo historii regionu, przemian społecznych i kulturowych.

Zwiedzanie zamku

Godziny otwarcia

• każda sobota i niedziela, godziny 12:00, 14:00 oraz 16:00
  (limit 40 osób do każdej godziny).
• w okresie listopad – kwiecień zwiedzanie możliwe tylko dla grup zorganizowanych
  (przy ustalonym minimum logistycznym)
• Zwiedzanie trwa ok. 70 min.

Cennik biletów

Bilet można zakupić online oraz w kasie w holu Zamku, na 10 min. przed zwiedzaniem.

Dodatkowe informacje:

• Wycieczki i grupy zorganizowane (minimum 30 osób): kontakt mailowy: [usunięto adres e-mail].
• Czas zwiedzania z przewodnikiem: około 70 minut.
• Bilety można zakupić online oraz w kasie w holu Zamku, na 10 minut przed zwiedzaniem.