Krajeński Park Krajobrazowy

Krajeński Park Krajobrazowy to największy obszar chroniony w województwie kujawsko-pomorskim, obejmujący teren o powierzchni blisko 74 tys. hektarów w centralnej części Pojezierza Krajeńskiego. Utworzony w 1998 roku park stanowi prawdziwą perłę polskiej przyrody, łączącą walory krajobrazowe z bogatym dziedzictwem kulturowym.

Położenie i charakterystyka parku

Park położony jest na terenie czterech gmin powiatu sępoleńskiego: Sępólno Krajeńskie, Więcbork, Kamień Krajeński i Sośno, w gminie Kęsowo w powiecie tucholskim oraz gminie Mrocza w powiecie nakielskim. Od północy i północnego zachodu graniczy z województwem pomorskim, a od zachodu z województwem wielkopolskim, na południu zaś wkracza na obszar powiatu nakielskiego, a na północnym wschodzie fragmentarycznie do powiatu tucholskiego.

Obszar objęty ochroną znajduje swoje uzasadnienie w wyjątkowych walorach krajobrazowych, które przejawiają się w rzeźbie terenu, wodach powierzchniowych i szacie leśnej. Park leży w południowo-środkowej części Krajny Pomorskiego Południowego Pasa Przejściowego, w Okręgu Borów Tucholskich.

Zgodnie z podziałem geobotanicznym Polski park zalicza się do Prowincji Środkowoeuropejskiej, Podprowincji Południowobałtyckiej, Działu Brandenbursko-Wielkopolskiego i Krainy Notecko-Lubuskiej. Do Krainy Notecko-Lubuskiej należą dwa okręgi obejmujące lub graniczące z parkiem. Pierwszy to Okręg Złotowsko-Chojnicki z podokręgami Gronowskim, Więcborskim i Chojnickim. Drugi okręg – Nakielski składa się z dwóch podokręgów: Wąwelskiego i Wyrzysko-Nakielskiego.

W porównaniu z innymi działami Prowincji Środkowoeuropejskiej dział Brandenburski-Wielkopolski wyróżnia się specyfiką zbiorowisk grądowych należących do zespołu Galio sylvatici-Carpinetum. Zbiorowiskiem charakterystycznym dla tego obszaru jest zespół acidofilnego lasu dębowego Fago-Quercetum. Kraina Notecko-Lubuska charakteryzuje się tym, że na izolowanych stanowiskach występują lasy bukowe, na niewielkich obszarach występują potencjalne siedliska świetlistych dąbrów oraz sporadycznie spotyka się pomorski las bukowo-dębowy.

Jeziora

Około sto jezior stanowi najważniejszy komponent krajobrazu parku, podnosząc jego walory przyrodnicze i turystyczne. W olbrzymiej większości są to wydłużone jeziora rynnowe, wyznaczające kierunek odpływu wód roztopowych spod lądolodu. Największe to Więcborskie (około 200 ha), Mochel (153 ha), Sępoleńskie (159 ha), Stryjewo (151 ha), Witosławskie (107 ha) i Lutowskie (156 ha).

Mniejsze jeziora tworzą charakterystyczne wielokilometrowe ciągi. Najdłuższy to ciąg lutowsko-sępoleński biegnący od Jeziora Mielec na zachodzie gminy Sępólno Krajeńskie do Jeziora Niechorz na wschodzie. Kolejne to ciąg jezior sypniewskich od Jeziora Diabli Kąt do Jeziora Stryjewo oraz ciąg czarmuńsko-witosławski od Jeziora Głęboczek Mały do Jeziora Witosławskiego.

Wśród pojedynczych zbiorników występują jeziora wytopiskowe, które powstały w zagłębieniach po stopnieniu brył martwego lodu lodowcowego. Liczne są też bagna oraz obszary wodnobłotne i okresowo podmokłe, stanowiące siedliska chronionych roślin i ostoje ptactwa. Największe torfowisko w województwie kujawsko-pomorskim, Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy „Torfowisko Messy” o powierzchni ponad 634 ha, podlega szczególnej ochronie.

Rezerwaty przyrody

Na terenie parku wyznaczono pięć cennych rezerwatów przyrody, reprezentujących różnorodne ekosystemy i siedliska gatunków chronionych. Celem ich utworzenia jest zachowanie najcenniejszych fragmentów przyrody – od unikalnych zbiorowisk leśnych, przez bory bagienne, po siedliska lęgowe ptactwa wodnego. Rezerwaty chronią zarówno rzadkie gatunki roślin, jak i miejsca koncentracji fauny, szczególnie ptaków, stanowiąc jednocześnie naturalne laboratorium do badań naukowych nad funkcjonowaniem ekosystemów pojeziernych.

Rezerwat „Lutowo”

Najstarszy rezerwat w parku, utworzony w 1963 roku w celu zachowania boru bagiennego o powierzchni 19,39 ha. Zlokalizowany w gminie Sępólno Krajeńskie, chroniony jest tu drzewostan tworzy przede wszystkim sosna zwyczajna z domieszką brzozy omszonej. Szczególną uwagę zwraca liczna obecność bażyny czarnej – gatunku reliktowego. Rośnie tu także wełnianka pochwowata, rosiczka okrągłolistna, narecznica grzebieniasta, fiołek torfowy, turzyca bagienna, bobrek trójlistkowy i widłak jałowcowaty.

Rezerwat „Gaj Krajeński”

Utworzony w 1965 roku rezerwat obejmuje 10,04 ha lasu dębowo-bukowego ze specyficznym runem. Poszczególne okazy buków i dębów przekraczają wysokość 30 metrów, a średnica w pierśnicy wynosi ponad 150 centymetrów. Chronione są tu lilia złotogłów, wawrzynek wilczełyko, kokoryczka okółkowa, przylaszczka pospolita, kostrzewa leśna i zachyłka trójkątna.

Rezerwat „Buczyna”

Powstały w 2000 roku rezerwat o powierzchni 20,01 ha chroni dorodny drzewostan bukowy. Ponad 100-letnie buki charakteryzują się bardzo wysoką jakością, dlatego za zgodą Regionalnego Konserwatora Przyrody pozyskiwany jest z nich materiał nasienny do nowych zalesień. W rezerwacie występuje bogata flora z licznymi gatunkami chronionymi: lilią złotogłów, wawrzynkiem wilczełyko, kopytnkiem pospolitym i marzanką wonną.

Rezerwat „Dęby Krajeńskie”

Utworzony w 2000 roku rezerwat leśny o powierzchni 45,83 ha znajduje się w pobliżu granic trzech województw. Celem ochrony jest las grądowy z drzewostanem dębowo-bukowym. Na szczególną uwagę zasługują licznie występujące rośliny chronione: lilia złotogłów, przylaszczka pospolita, kokoryczka okółkowa, marzanka wonna i kopytnik pospolity.

Rezerwat „Jezioro Wieleckie”

Najmłodszy rezerwat w parku, powstały w 2005 roku, obejmuje 102,76 ha. Położony na obszarze wsi Wiele, obejmuje zbiornik wodny o średniej głębokości 0,5 metra wraz z terenami przyległymi. Jest to rezerwat faunistyczny chroniący miejsca lęgowe, żeru i odpoczynku licznych gatunków ptaków. Płytkie jezioro z utrudnionym dostępem dla ludzi jest atrakcyjnym miejscem dla żurawi, gęsi zbożowych i białoczelnych, łabędzi krzykliwych, bocianów czarnych, perkozy, kormoranów oraz czapli białych i siwych. Duża liczebność ptactwa przyciąga także ptaki drapieżne: kanie rudą i czarną, jastrzębia, myszołowa czy coraz liczniej występującego bielika.

Turystyka

Teren parku obfituje w liczne zabytki architektury świeckiej i sakralnej, które stanowią prawdziwe perły dziedzictwa kulturowego o wartości wykraczającej daleko poza region.

Do najcenniejszych zabytków sakralnych należy kościół parafialny w Runowie Krajeńskim z lat 1603-1609, zachowujący jednolite wyposażenie wnętrza z okresu powstania oraz wyjątkowo harmonijną bryłę. Zespół klasztorno-kościelny w Zamartem z lat 1752-1772 uważany jest za jedno z najpiękniejszych w północnej Polsce ze względu na rokokowe bogactwo rzeźb, ornamentów, polichromii i fresków. Kościół w Wałdowie z 1621 roku zwraca uwagę masywną gotycko-renesansową bryłą wzmocnioną potężnymi skarpami.

Cennymi zabytkami są także kościoły w Kamieniu Krajeńskim (1581), Więcborku (1772-1778) oraz Sypniewie (1781). Ciekawostką architektoniczną jest kościół w Jeleńczu, założony na planie koła przecinającego się z krzyżem greckim, zbudowany w latach 1928-1931. Najstarsza budowla sakralna na obszarze parku to kościół w Orlu z lat 1442-1452.

Nieopodal kościoła w Orlu znajdują się ruiny dworu obronnego z XV wieku, związanego z rodem Orzelskich. Dwór zniszczony przez Szwedów w 1656 roku zbudowany był na sztucznej wyspie i otoczony fosą. Zachowały się częściowo mury przyziemia głównego budynku i ośmiobocznej wieży.

Z XIV wieku pochodzi zachowany fragment murów obronnych Kamienia Krajeńskiego – jedynego miasta na obecnym obszarze parku, które dawniej opasane było murowanymi kamiennymi fortyfikacjami. Okres wczesnego średniowiecza reprezentuje grodzisko w Więcborku, gdzie badania archeologiczne ujawniły dziesiątki cennych znalezisk datowanych od IX-XII wieku.

Park bogaty jest w pałace, dwory i zespoły folwarczne z XIX wieku, często otoczone malowniczymi parkami w stylu angielskim. Szczególne wrażenie robi odzyskujący dawną świetność pałac w Sypniewie oraz efektowne ruiny eklektycznego pałacu w Runowie Krajeńskim z 1860 roku. Przy obu funkcjonują stylowe hotele z restauracjami. W dobrym stanie zachowały się pałace w Zamartem oraz Suchoraczku.

Wśród zabytków techniki prym wiedzie kamienno-ceglany most kolejowy z początku XX wieku w pobliżu Obodowa, przerzucony nad malowniczą doliną Sępolenki i stanowiący jeden z najbardziej atrakcyjnych punktów widokowych na całym obszarze parku.

Szlaki turystyczne

Park oferuje rozbudowaną sieć czternastu szlaków turystycznych o różnorodnej tematyce i poziomie trudności. Szlak Więcborski (czarny, 19 km) prowadzi przez zalesione wzniesienia morenowe i tereny o zróżnicowanych formach polodowcowych. Szlak Męczeństwa Krajan (zielony, 27,8 km) rozpoczyna się we wsi Jastrzębiec przy kaplicy mauzoleum ku czci pomordowanych w 1939 roku Polaków.

Szlak Rezerwatów Krajeńskich (zielony, 29 km) to trasa typowo przyrodnicza, prowadząca przez kompleks leśny środkowej części Pojezierza Krajeńskiego z rezerwatami „Lutowo” i „Gaj Krajeński”. Szlak im. gen. Jakuba Komierowskiego (niebieski, 22 km) wiedzie przez piękne lasy doliną rzeki Sępolenki przez dawne dobra rodziny Komierowskich.

Dla miłośników turystyki rowerowej wyznaczono szlak „Na żurawinowych włościach” z trzema ścieżkami tematycznymi oraz Szlak Północnej Krajny. Przez północną część parku przebiega tranzytowy szlak rowerowy „Naszyjnik Północy”, a w bezpośrednim sąsiedztwie parku międzynarodowa ścieżka rowerowa EUROROUTER-1.

Krajeński Park Krajobrazowy stanowi wyjątkowe miejsce na mapie turystycznej Polski, łączące walory przyrodnicze z bogatym dziedzictwem kulturowym i oferujące różnorodne formy aktywnego wypoczynku w otoczeniu zachowanej natury.