Kostrzyn nad Odrą

Kostrzyn nad Odrą – miasto w Polsce, leżące w północno-zachodniej części województwa lubuskiego, w powiecie gorzowskim. Historia tego miasta jest głęboko osadzona w dramatycznych wydarzeniach II wojny światowej, które pozostawiły trwałe piętno na jego krajobrazie i społeczności.

Wg danych GUS z 31 grudnia 2019 roku, populacja Kostrzyna nad Odrą wynosiła 17 730 mieszkańców. Jednakże, aby zrozumieć pełną historię tego miasta, konieczne jest sięgniecie głębiej w przeszłość.

Podczas zaciekłych walk w 1945 roku, Kostrzyn nad Odrą padł ofiarą niszczycielskiej siły działań wojennych i niemal w całości zostało zniszczone. Uważa się, że jest jednym z najbardziej zniszczonych miast wojną na terenie obecnej Polski – nie bez przyczyny Kostrzyn określa się mianem „polskiej Hiroszimy”. Pomimo tych tragicznych wydarzeń, miasto odrodziło się i mimo ogromnych zniszczeń jakie poczyniła tu II wojna świata zachwyca swoimi zabytkami.

W Kostrzyniu nad Odrą zachowały się fragmenty potężnej pruskiej twierdzy, której budowla rozpoczęła się w XVI wieku. Dziś odrestaurowane zostały niektóre z tych obiektów, takie jak Brama Berlińska, Brama Chyżańska, bastion Filip, bastion Brandenburgia oraz promenada Kattego. W obrębie twierdzy znajduje się również bastion Król, który przez wiele lat służył jako cmentarz wojenny żołnierzy radzieckich poległych w II wojnie światowej. Oprócz tego, na terenie twierdzy znajdziemy również ruiny kościoła i zamku, który został wysadzony w 1969 roku do poziomu piwnic. Te pozostałości stanowią ważne świadectwo historii miasta.

Historia miasta

Kostrzyn nad Odrą jest także członkiem Euroregionu Pro Europa Viadrina, co podkreśla jego znaczenie jako miejsca o bogatej historii i kulturowym dziedzictwie.

W okresie wczesnego średniowiecza, Kostrzyn należał do obszaru Wielkopolski. W roku 1232, książę Wielkopolski, Władysław Odonic, nadał templariuszom ziemię kostrzyńską i w 1249 roku stał się siedzibą kasztelanii kostrzyńskiej. Pierwsze wzmianki o Kostrzyniu jako mieście pochodzą z 1261 roku i jeszcze tego samego roku miasto przechodzi pod panowanie Brandenburczyków.

W okolicach roku 1300 miasto zdobyło prawa magdeburskie, co wpłynęło na jego rozwój i organizację. Rok 1319 przyniósł wybuch wojny o przynależność regionu, który został zajęty przez księcia wołogoskiego, Warcisława IV. Walki pomorsko-saskie toczyły się w okolicach Kostrzyna, aż do roku 1323, kiedy to w mieście podpisano pokój pomorsko-saski.

W latach 1324-1326 miasto zostało ponownie włączone do Brandenburgii, a od roku 1373 znalazło się w granicach Korony Czeskiej. W roku 1402 osiągnięto porozumienie w sprawie sprzedaży miasta Polsce, jednak czescy Luksemburgowie ostatecznie sprzedali je w tym samym roku Krzyżakom. Po wybuchu wojny trzynastoletniej w 1454 roku, Krzyżacy sprzedali miasto z regionem Marchii Brandenburskiej, aby pozyskać środki na prowadzenie wojny z Polską.

  Jak przewieźć rower w pociągu?

W latach 1535-1571 niemieckie margrabstwo Brandenburgii zostało podzielone na dwa niezależne państwa, a Kostrzyn stał się stolicą wschodniego margrabstwa, znanej jako Brandenburg-Küstrin. Jego jedynym władcą był Jan Hohenzollern (po jego śmierci nastąpiło ponowne zjednoczenie Brandenburgii).

Ze względu na strategiczne położenie i dogodne warunki obronne w latach 1535-1571 margrabia Jan Hohenzollern przeniósł do Kostrzyna swoją rezydencję. Rozpoczęto wtedy przebudowę zamku oraz budowę potężnej twierdzy. Miasto stało się stolicą nowego margrabstwa – Brandenburgii-Kostrzyn, potocznie nazywanego też Nową Marchią. Jan Hohenzollern był wyznawcą protestantyzmu, a kościół luterański stał się kościołem państwowym w mieście. W roku 1538, Brandenburgia-Kostrzyn dołączyła do ligi szmalkaldzkiej, a w 1552 roku wsparła Maurycego Wettyna w powstaniu książąt, które przyczyniło się do formalnej akceptacji protestantyzmu w Rzeszy Niemieckiej.

W trakcie wojny trzydziestoletniej, w roku 1631, Szwedzi rozbudowali twierdzę, dodając nowe fortyfikacje i umocnienia. Od roku 1646, przez miasto przebiegała ważna linia pocztowa z Berlina do Prus Książęcych. W latach 1730-1732, przyszły król Prus Fryderyk II przebywał w więzieniu w Kostrzynie. W roku 1768, tanią siłą roboczą byli tu konfederaci barscy.

Częste powodzie dotykające miasto skłoniły władze do przeprowadzenia prac regulacyjnych nad rzekami Wartą i Odrą w roku 1785. W wyniku tych prac wykopano kanał Fryderyka Wilhelma, który zmienił bieg rzeki Warty, aby ta uchodziła teraz do Odry na północ od twierdzy.

W latach 1806-1814 miasto było pod okupacją francuską. Komendantem Kostrzyna w roku 1806 był gen. Ménard, a od maja 1808 do kwietnia 1809 roku był nim płk Józef Seydlitz. W latach 1808-1809 więziono tu św. Klemensa Marię Hofbauera oraz innych zakonników. W międzyczasie stacjonowały tu różne jednostki wojskowe, w tym bataliony armii Księstwa Warszawskiego oraz inne jednostki wojskowe.

Po przeniesieniu siedziby władz nowomarchijskich do Frankfurtu w roku 1815, Kostrzyn znalazł się w rejencji frankfurckiej. W roku 1816 utworzono powiat kostrzyński, który obejmował także Dębno i Boleszkowice. Miasto zaczęło się dynamicznie rozwijać, powstawały pierwsze fabryki, linie kolejowe i rozwój żeglugi. W 1903 roku uruchomiono pierwszą linię tramwaju konnego, a w 1925 roku zastąpiono ją tramwajem elektrycznym.

Twierdza Kostrzyn wg mapy z 1921 roku
Twierdza Kostrzyn wg mapy z 1921 roku, wikipedia, CC BY-SA 3.0

W 1939 roku Kostrzyn liczył 24 tysiące mieszkańców, nie licząc wojska i ich rodzin. W okresie od września 1939 roku do stycznia 1945 roku, na obszarze dzisiejszej dzielnicy Drzewice, działał niemiecki obóz jeniecki Stalag III C.

  Średniowieczne grodzisko Słowiańskie w Santoku

31 stycznia 1945 roku, miasto stało się celem radzieckiej inwazji ze względu na swoje strategiczne położenie w drodze Armii Radzieckiej do Berlina. W ciągu zaledwie 19 dni, cała ludność miasta została ewakuowana na zachód, a Kostrzyn przekształcono w twierdzę, którą dowodził Heinz Reinefarth. Ciężkie walki o zdobycie miasta, połączone z masowym ostrzałem artyleryjskim ze strony wojsk radzieckich, trwały aż do 12 marca, kiedy to zdobyto ostatni punkt oporu – Stare Miasto. Skutkiem tych działań była niemal całkowita zagłada Kostrzyna – zniszczono aż 95% miasta, w tym 8278 domów oraz ratusz.

W wyniku ustaleń poczdamskich, rzeka Odra stała się granicą polsko-niemiecką, dzieląc miasto. Długie Przedmieście i Kietz pozostały w Niemczech, na obszarze radzieckiej strefy okupacyjnej, podczas gdy Stare i Nowe Miasto zostały włączone do Polski.

Od 2004 do 2019 roku, w Kostrzynie nad Odrą organizowano Był Pol’and’Rock Festival (do 2017 roku znany jako Przystanek Woodstock), który stał się jednym z największych festiwali muzyki rockowej w Europie.

Atrakcje turystyczne Kostrzyna

Twierdza w Kostrzynie

Początki fortyfikacji w Kostrzynie sięgają XV wieku, kiedy to wzniesiono zamek, jednak najbardziej znaczący rozwój fortyfikacji miał miejsce w drugiej połowie XVI wieku, gdy miasto pełniło rolę stolicy Nowej Marchii. Wtedy to otoczono Kostrzyn nowoczesnymi fortyfikacjami bastionowymi, wzorowanymi na włoskich projektach, z których część zachowała się do dzisiejszych czasów. Przez wieki twierdzę stopniowo rozbudowywano o nowe elementy obronne. W latach osiemdziesiątych XIX wieku Kostrzyn przekształcił się w twierdzę fortową, wokół miasta wzniesiono pierścień czterech fortów: Fort Czarnów, Fort Gorgast, Fort Sarbinowo i Fort Żabice. Oczywiście, ich obecny stan zachowania różni się, ale wiele z nich przetrwało do naszych czasów.

Obecnie teren twierdzy Kostrzyn jest przecinany granicą polsko-niemiecką. Większość obiektów związanych z twierdzą znajduje się po stronie polskiej. Jedynie Fort Gorgast, który leży w Niemczech jest wykorzystywany turystycznie. Natomiast Bastion Filip, Brama Chyżańska i Brama Berlińska, będące częścią miasta-twierdzy, są dostępne dla turystów po stronie polskiej. Obecnie trwa praca nad restauracją i zachowaniem części budynków twierdzy. Na terenie twierdzy, w bastionie Filip zlokalizowane jest muzeum twierdzy.

Dworzec kolejowy w Kostrzynie

W dobie swej świetności Kostrzyn posiadał aż pięć dworców kolejowych z których obecnie czynny jest tylko jeden i nosi nazwę Kostrzyn (dawniej Küstrin Neustadt). Ciekawostką jest fakt, że jest to dworzec dwupoziomowy, jeden z dwóch takich obiektów w Polsce, gdzie na górnych peronach zatrzymują się pociągi w kierunku Berlina i Gorzowa Wielkopolskiego zaś na dolnych pociągi w kierunku Zielonej Góry i Szczecina.

  Rowerem wzdłuż wschodniej Polski

Brama Berlińska

Brama Berlińska (niem. Berliner Tor) to jedna z bram znajdujących się w twierdzy Kostrzyn, zlokalizowana w jej północnej części. Została wzniesiona w drugiej połowie XVI wieku, pierwotnie jako jednokomorowa konstrukcja. W latach 1877-1879 przeszła znaczącą przebudowę, uzyskując dzisiejszy kształt. W XIX wieku nad bramą istniało mieszkanie służbowe inżyniera twierdzy Kostrzyn. Później brama była przecięta dwutorową linią tramwajową, obsługiwaną przez tramwaje w Kostrzynie nad Odrą.

Brama berlińska w Kostrzynie
Brama berlińska w Kostrzynie, fot. Pudelek, wikipedia CC BY-SA 3.0

Obecnie w przylegających do niej pomieszczeniach znajduje się punkt informacji turystycznej. To także miejsce, gdzie odbywają się liczne prelekcje naukowe i prezentacje historyczne w ramach corocznych Dni Twierdzy Kostrzyn. Brama Berlińska przeszła niedawno gruntowną renowację, sfinansowaną ze środków unijnych, przy udziale jednego z biur projektowo-inżynierskich z Szczecina.

Skansen pszczelarski w Kostrzynie

Skansen pszczelarski, usytuowany przy Warnickim Walu Przeciwpowodziowym między starą a nową przepompownią, zajmuje obszar o powierzchni 0,7 hektara. W jego skład wchodzi około 70 uli o charakterze zabytkowym. Jednym z najstarszych eksponatów jest „Kłoda Stojąca” licząca sobie około 150 lat. W obrębie skansenu znajdują się również 5 pawilonów wędrownych wyposażonych w niezbędny sprzęt pszczelarski wykorzystywany w hodowli pszczół i produkcji produktów pszczelich. Odwiedzający mogą także pozyskać interesujące informacje na temat życia pszczół i pszczelarstwa.

Skansen pszczelarski został założony i jest utrzymywany przez członków Koła Pszczelarzy w Kostrzynie nad Odrą, którzy są członkami Wojewódzkiego Związku Pszczelarzy w Gorzowie Wielkopolskim. Aby odwiedzić ten obiekt, konieczne jest wcześniejsze umówienie.

Turystyka rowerowa

Międzynarodowy szlak rowerowy R1

Międzynarodowy szlak rowerowy, który rozpoczyna się we francuskim Calais i prowadzi przez Belgię, Holandię, Niemcy, Polskę, Rosję, Litwę, Łotwę i Estonię i kończy się w Sankt Petersburgu w Rosji. W Polsce rozpoczyna się na granicy z Niemcami w Kostrzynie nad Odrą i prowadzi przez wiele urokliwych miejsc, takich jak Piła, Bydgoszcz, Grudziądz i Elbląg.

Szlak „Zielona Odra”

Prowadzi od Kostrzyna nad Odrą do Szczecina, przemieszczając się przez malownicze tereny wzdłuż rzeki Odra. Przebiega przez wiele urokliwych miejsc, takich jak Cedynia, Gryfino i Szczecin, oferując rowerzystom piękne widoki doliny rzeki Odra.

Szlak rowerowy nr 1

Szlak o długości 97,2 km również rozpoczyna się w Kostrzynie nad Odrą i prowadzi do Strzelec Krajeńskich przez dolinę Kłodawki, rezerwat „Bagno Chłopiny” i jezioro Marwice, zanim kończy się w Strzelcach Krajeńskich. Trasa szczególnie przypadnie do gustu miłośnikom przyrody i rowerowych wypraw.

Szlak „Zielona Odra”

Szlak rowerowy prowadzący od Kostrzyna nad Odrą do Szczecina. Trasa ta przewodzi przez Kaleńsko, Cedynię, Gryfino i Szczecin, oferując piękne widoki i możliwość odkrywania przyrody wokół Odry.