Zamek w Rabsztynie

Na szczycie wapiennego ostańca w południowej części Jury Krakowsko-Częstochowskiej wznoszą się malownicze ruiny jednej z najbardziej fotogenicznych warowni Szlaku Orlich Gniazd. Zamek w Rabsztynie, położony zaledwie trzy kilometry od Olkusza w województwie małopolskim, wyrasta ze skały na wysokości 427 metrów n.p.m. i od XIII wieku dominuje nad okolicznym krajobrazem. Sama nazwa warowni wywodzi się z niemieckiego słowa Rabenstein, czyli krucza skała – nawiązanie do kruków, które od wieków gnieżdżą się na okolicznych wapiennych urwiskach.

Pochodzenie nazwy od niemieckiego słowa może wskazywać na osobę założyciela zamku i w tej kwestii historycy formułują trzy hipotezy. Pierwsza przypisuje budowę biskupowi krakowskiemu Janowi Muskacie, druga królowi czeskiemu i polskiemu Wacławowi II, a trzecia łączy początki warowni z małopolskim rodem rycerskim Toporczyków z Morawicy. Niezależnie od tego, kto wzniósł pierwsze umocnienia, zamek od samego początku pełnił strategiczną rolę – strzegł granicy z Czechami i zabezpieczał ważny szlak handlowy prowadzący z Krakowa do Wrocławia.

Warownia należy do ciągu obronnych założeń budowanych na niedostępnych jurajskich skałach, znanych jako Orle Gniazda. Określenie nawiązuje do sposobu, w jaki orły zakładają gniazda na wysokich, trudno dostępnych urwiskach – podobnie lokowano średniowieczne zamki, grody i strażnice tworzące system obrony zachodnich rubieży Małopolski. Wędrując Szlakiem Orlich Gniazd, warto zaplanować wizytę w Rabsztynie jako jeden z przystanków na trasie łączącej Częstochowę z Krakowem, w sąsiedztwie takich warowni jak zamek w Ogrodzieńcu czy zamek w Pieskowej Skale.

Historia zamku

Dokładna data powstania zamku pozostaje nieznana. Najstarsze wzmianki pisemne pochodzą z 1396 roku i dotyczą kapelana kaplicy zamkowej Grzegorza oraz burgrabiego Iwa. Badania archeologiczne wykazały jednak, że pierwsze drewniane zabudowania usytuowano na wapiennej skale już w drugiej połowie XIII stulecia. Wzniesienie murowanej warowni, złożonej z tak zwanej „kamienicy” i wieży obronnej, historycy przypisują panowaniu Kazimierza Wielkiego, choć część badaczy przypuszcza, że murowane elementy mogły powstać nieco wcześniej.

Pod koniec XIV wieku Władysław Jagiełło przekazał zamek w zastaw Spytkowi II z Melsztyna. Po jego śmierci w 1399 roku na polu bitwy nad Worsklą dobra przejęła wdowa Elżbieta Melsztyńska, a warownia pozostała w rękach rodu Leliwitów, zwanego też Melsztyńskimi, do połowy XV wieku. Jan Melsztyński w 1412 roku przeprowadził przebudowę wieży i zamkowej studni. Jego syn Spytek III popadł w konflikt z biskupem krakowskim, co zakończyło się klęską pod Grotnikami w 1439 roku. Majątek skonfiskowano, lecz dzięki interwencji rycerstwa włości zwrócono wdowie Beatrycze z Szamotuł.

W kolejnych stuleciach zamek wielokrotnie zmieniał właścicieli. W pierwszej połowie XVI wieku przeszedł w ręce Andrzeja z Kościelca, a następnie rodu Bonerów – potężnej rodziny królewskich bankierów, która sprawowała funkcję starostów rabsztyńskich przez cztery pokolenia. Po śmierci Seweryna Bonera młodszego w 1592 roku zamek przejął ród Firlejów. Rozpoczęte wówczas inwestycje kontynuował Mikołaj Wolski, który na przełomie XVI i XVII wieku zastąpił zabudowania zamku dolnego okazałym późnorenesansowym pałacem.

Kres świetności warowni przyniosła inwazja szwedzka. W 1657 roku, w czasie potopu szwedzkiego, zamek został splądrowany i poważnie zniszczony. Wprawdzie próbowano go później odbudować, ale nigdy nie odzyskał dawnej świetności. Częściowo użytkowany do początków XVIII wieku, został ostatecznie opuszczony, gdy właściciele przenieśli się do nowego dworku i folwarku. Na początku XX stulecia z całego założenia przetrwała jedynie główna wieża – najstarsza część zamku.

Architektura zamku

Zamek w Rabsztynie składa się z trzech wyraźnie odrębnych partii: zamku górnego, średniego i dolnego, których architektura ewoluowała od gotyku do renesansu.

Zamek górny, najstarsza część założenia, obejmuje rezydencję z charakterystyczną wieżą o prostokątnej podstawie, która w górnej partii przechodzi w formę półkolistą. W XV wieku wieżę rozbudowano o ośmioboczną, ceglaną nadbudowę – dziś stanowi ona główny punkt widokowy, z którego roztacza się rozległa panorama na Olkusz i okoliczne wzgórza Jury. W pogodne dni widać stąd nawet odległy o kilkanaście kilometrów zamek w Bydlinie.

Zamek średni mieścił dwa budynki mieszkalno-gospodarcze oraz narożną wieżę strażniczą. Całość otaczał mur z bramą wjazdową prowadzącą na dziedziniec. W tej części zachowała się również studnia, która niegdyś sięgała aż do poziomu wsi Rabsztyn, zapewniając oblężonym stały dostęp do wody.

Zamek dolny w pierwotnym założeniu posiadał wieżę bramną połączoną z mostem – najprawdopodobniej niegdyś zwodzonym – oraz mur kurtynowy i kasztel. Na przełomie XVI i XVII wieku ta część została gruntownie przebudowana: rozebrano część umocnień, a w ich miejscu Mikołaj Wolski wzniósł późnorenesansowy pałac, którego rozległe ruiny można oglądać do dziś. Od północy zamek osłaniała sucha fosa z mostem, a teren wzmacniały dodatkowo wały artyleryjskie.

Zwiedzanie zamku

Dzięki wieloletnim staraniom Stowarzyszenia Zamek Rabsztyn oraz Urzędu Miasta i Gminy Olkusz, który jest obecnym właścicielem obiektu, warownia przeszła gruntowną rewitalizację. Naprawiono mury, odtworzono fragmenty bramy i wieży, a w dawnych piwnicach pałacowych – przez wieki zasypanych gruzem i niedostępnych – urządzono nowoczesną kawiarnię z tarasem widokowym. Na zamku działa również sklepik z pamiątkami, a w budynku bramnym można obejrzeć niewielką ekspozycję poświęconą historii warowni z makietą przestrzenną, kopiami dawnych rycin oraz replikami średniowiecznej broni.

Opiekunem zamku jest Miejski Ośrodek Kultury w Olkuszu. Zwiedzanie odbywa się samodzielnie lub z przewodnikiem. W weekendy od marca do października przewodnicy czekają na odwiedzających o godzinie 11:00, 13:00 oraz 15:00 – oprowadzanie jest wliczone w cenę biletu weekendowego. W dni powszednie warto skorzystać z audioprzewodnika (dostępnego również w formie aplikacji mobilnej „Zamek Rabsztyn” na systemy Android i iOS), który oferuje także ścieżkę audiodeskrypcją oraz zwiedzanie w Języku Migowym. Dla grup zorganizowanych istnieje możliwość rezerwacji przewodnika od wtorku do niedzieli w godzinach otwarcia obiektu.

Na zwiedzanie zamku warto zarezerwować co najmniej godzinę. Jeśli jednak planuje się odpoczynek w kawiarni na tarasie z widokiem na jurajski krajobraz, wizyta może spokojnie potrwać półtorej do dwóch godzin.

Godziny otwarcia

Zamek jest czynny sezonowo. W grudniu i styczniu obiekt jest nieczynny.

• Luty – piątek, sobota, niedziela: 9:00–16:30
• Marzec i październik – wtorek–niedziela: 9:00–16:30
• Kwiecień–wrzesień – wtorek–piątek: 9:00–17:00, sobota–niedziela: 10:00–18:00
• Listopad – piątek, sobota, niedziela: 9:00–16:30

Ostatnie wejście na teren zamku odbywa się 30 minut przed zamknięciem. Poniedziałki są dniem wolnym przez cały rok. Aktualne godziny otwarcia warto zweryfikować na oficjalnej stronie zamekrabsztyn.pl, ponieważ mogą ulegać zmianom.

Cennik biletów

W cenę biletu wliczony jest wstęp do Chaty Kocjana (czynnej od kwietnia do października). Bilety ulgowe przysługują uczniom i studentom do 26. roku życia, osobom powyżej 65 lat, emerytom, rencistom, osobom z niepełnosprawnością wraz z opiekunami oraz posiadaczom Karty Dużej Rodziny. Dzieci do ukończenia 3. roku życia wchodzą bezpłatnie. Na zamku można płacić zarówno gotówką, jak i kartą – terminale płatnicze działają w kasie, kawiarni, sklepiku z pamiątkami oraz na parkingu.

Chata Kocjana

U podnóża wzgórza zamkowego, w bezpośrednim sąsiedztwie parkingu, stoi drewniany dom z 1862 roku – zrekonstruowany rodzinny dom Antoniego Kocjana. Postać ta zasługuje na szczególną uwagę, ponieważ Kocjan był wybitnym polskim konstruktorem szybowcowym i jednocześnie bohaterem podziemia niepodległościowego.

Antoni Kocjan urodził się w 1902 roku we wsi Skalskie niedaleko Olkusza. Po ukończeniu olkuskiego gimnazjum rozpoczął studia na Politechnice Warszawskiej, gdzie włączył się w prace Sekcji Lotniczej. Od 1931 roku prowadził własne Warsztaty Szybowcowe i zaprojektował szereg konstrukcji, w tym szybowce Czajka, Sroka, Sokół, Mewa i Orlik. Spośród 1400 szybowców zbudowanych w Polsce w latach trzydziestych połowa powstała według jego projektów, a na jego konstrukcjach ustanowiono 40 krajowych i trzy międzynarodowe rekordy szybowcowe.

Podczas drugiej wojny światowej Kocjan pełnił funkcję szefa wywiadu lotniczego Armii Krajowej i brał udział w rozszyfrowywaniu tajemnic niemieckich pocisków V-1 i V-2 – jedno z najważniejszych osiągnięć polskiego wywiadu w czasie wojny. Drewniany dom, w którym się urodził, został na zlecenie władz Olkusza rozebrany, przewieziony do Rabsztyna i starannie zrekonstruowany. Ekspozycja wewnątrz przybliża życie Kocjana oraz realia wiejskiego życia na przełomie XIX i XX wieku.

Zamek z dzieckiem i z psem

Zamek w Rabsztynie można odwiedzić z całą rodziną, warto jednak znać kilka praktycznych szczegółów. Nawierzchnia terenu zamkowego jest nierówna i kamienista, dlatego klasyczny wózek dziecięcy sprawdzi się tu słabo – znacznie lepszym rozwiązaniem będzie nosidełko lub lekki wózek terenowy. Na zamku górnym czekają strome, wąskie schody prowadzące na wieżę widokową, więc z małymi dziećmi należy zachować ostrożność.

Punkt Obsługi Klienta przy wejściu głównym udostępnia wózek inwalidzki umożliwiający przejazd od parkingu do zamku dolnego oraz schodołaz pozwalający wjechać na zamek górny i średni. Przy budynku wyznaczono również miejsca parkingowe dla osób z niepełnosprawnością, a na pierwszej kondygnacji znajduje się makieta zamku oraz tablice tyflograficzne z opisami w języku Braille’a.

Psy są dopuszczone na teren zamku pod warunkiem prowadzenia ich na smyczy, niezależnie od wielkości zwierzęcia. Wejście z psem do pomieszczenia kasy i kawiarni jest niedozwolone (z wyjątkiem psa przewodnika). Na zamek górny z czworonogiem lepiej się nie wybierać – strome schody o chropowatej powierzchni mogą zranić łapy zwierzęcia. Jeśli jednak właściciel zdecyduje się na wejście z psem na wieżę, konieczne jest założenie kagańca.

Co warto zobaczyć w okolicy

Wizytę na zamku warto połączyć ze zwiedzaniem okolicznych atrakcji, które pozwalają wypełnić cały dzień ciekawym programem.

Zaledwie cztery kilometry na północ od Rabsztyna, przy drodze wojewódzkiej 783, rozciąga się Rezerwat Przyrody Pazurek – jedno z mniej znanych, a zarazem najbardziej urokliwych miejsc południowej Jury. Powstały w 2008 roku rezerwat obejmuje blisko 188 hektarów pradawnych lasów bukowych i jaworowych, wśród których kryją się wapienne ostańce o fantazyjnych kształtach. Największą atrakcję stanowią Zubowe Skały – grupa imponujących formacji skalnych sięgających 18 metrów wysokości, tworzących naturalny skalny labirynt. Przez rezerwat prowadzi pięciokilometrowa ścieżka dydaktyczna z dwunastoma tablicami edukacyjnymi. Wczesną wiosną runo leśne pokrywają kobierce zawilców, przylaszczek i czosnku niedźwiedziego, a jesienią bukowy las nabiera złocistych barw. Spacer całą pętlą zajmuje około dwóch godzin i nie wymaga szczególnej kondycji, co czyni go doskonałą propozycją dla rodzin z dziećmi. Bezpłatny leśny parking znajduje się przy drodze 783, kilka minut jazdy od zamku.

W samym Olkuszu, oddalonym o trzy kilometry, warto zobaczyć średniowieczny rynek z bazyliką św. Andrzeja Apostoła i poznać górniczą historię miasta, które w średniowieczu słynęło z wydobycia srebra i ołowiu – stąd jego historyczne miano „Srebrne Miasto”. Na szlaku zamkowym w zasięgu krótkiej podróży samochodem znajdują się również ruiny zamku w Bydlinie oraz potężny zamek Ogrodzieniec, jedna z największych warowni jurajskich.

Jak dojechać

Zamek położony jest przy drodze wojewódzkiej nr 783 (Olkusz–Wolbrom). Jadąc od strony Krakowa, podróż samochodem trwa około godziny. Warownia jest dobrze widoczna z głównej drogi – wyłania się na horyzoncie po minięciu Olkusza.

Najwygodniejszym miejscem do zaparkowania jest płatny parking przy Chacie Kocjana, u podnóża wzgórza zamkowego. Opłata za wjazd wynosi 5 zł dla samochodów osobowych i motocykli oraz 10 zł dla autobusów i kamperów. Rowerzyści i użytkownicy hulajnóg parkują bezpłatnie – do dyspozycji są stojaki przy Chacie Kocjana (ze stacją naprawy rowerów) oraz bezpośrednio pod murami zamku. Miejsca dla osób z niepełnosprawnością są bezpłatne. Od parkingu do wejścia na zamek prowadzi krótki spacer, liczący około 500 metrów.

Dojazd komunikacją zbiorową wymaga przesiadki w Olkuszu. Z dworca PKS w Olkuszu kursują busy w kierunku Wolbromia i Podlesia – należy wysiąść na przystanku Rabsztyn. Połączenia nie są jednak zbyt częste, dlatego warto wcześniej sprawdzić rozkład jazdy.

Wydarzenia na zamku

Zamek żyje nie tylko historią, ale i współczesnością. Co roku w lipcu na jego terenie odbywają się Turnieje Rycerskie organizowane we współpracy z Bractwem Rycerskim „Kruk”. Podczas widowisk można obejrzeć inscenizacje bitew o zamek, turnieje walk na miecze i tarcze oraz pokazy łucznicze. Towarzyszą im warsztaty dawnych rzemiosł, występy kapel grających muzykę średniowieczną i stoiska z rękodzielniczymi pamiątkami.

We wrześniu zamek staje się areną Juromanii – festiwalu Jury i Szlaku Orlich Gniazd, który łączy rekonstrukcje historyczne z kulturalną ofertą regionu. Pod murami warowni ustawiają się wówczas armaty, zjeżdżają jeźdźcy w strojach z epoki, a wokół rozstawiane są kramy z lokalnymi przysmakami i rękodzielniczymi wyrobami.

Ruiny zamku posłużyły także jako scenografia filmowa – kręcono tu sceny do filmu „Karol. Człowiek, który został papieżem” w reżyserii Giacomo Battiato.

Gdzie zjeść w okolicy

Bezpośrednio na terenie zamku działa kawiarnia z tarasem widokowym, w której można napić się kawy i zjeść ciasto. Pełniejszy posiłek warto zamówić w restauracji Podzamcze, położonej u podnóża wzgórza. Szerszy wybór lokali gastronomicznych oferuje pobliski Olkusz, gdzie znajdzie się zarówno tradycyjną kuchnię polską, jak i pizzerie czy bary szybkiej obsługi.

Gdzie spać w okolicy

Rabsztyn i okolice Olkusza dysponują zróżnicowaną bazą noclegową. W pobliżu zamku działa kilka pensjonatów i gospodarstw agroturystycznych, a w samym Olkuszu znajdzie się hotele i apartamenty. Dla osób planujących dłuższą eksplorację Szlaku Orlich Gniazd dobrą bazą wypadową może być również Jaroszowiec, położony w otoczeniu lasów między Rabsztynem a Rezerwatem Pazurek.

Wskazówki dla fotografów

Zamek w Rabsztynie jest wyjątkowo fotogeniczny dzięki wapiennym skałom, które silnie reagują na zmianę oświetlenia. Najlepsze warunki do fotografowania panują w tak zwanej złotej godzinie – tuż po wschodzie lub przed zachodem słońca, gdy ciepłe światło podkreśla reliefową fakturę kamiennych murów. Szczególnie efektowne kadry uzyskuje się z wieży widokowej na zamku górnym, skąd rozciąga się panorama na Olkusz i jurajskie wzgórza. Warto również sfotografować zamek z dystansu, od strony drogi 783, skąd warownia prezentuje się jako klasyczna jurajska sylwetka na tle wapiennych skał.

Ciekawostki

Zamek w Rabsztynie kryje kilka mało znanych historii, które wzbogacają wizytę o dodatkowy wymiar. Według przekazów z XVI wieku król Stefan Batory miał utrzymywać w Rabsztynie hodowlę lwów – trzymano je prawdopodobnie w fosie zamku dolnego, co wpisywało się w modę na egzotyczne zwierzęta na europejskich dworach renesansowych.

Nazwa Rabenstein, od której wywodzi się polska forma Rabsztyn, pojawia się w kilkunastu miejscach w Europie – istnieją zamki, dzielnice i wsie o tej nazwie w Niemczech, Austrii i Czechach. W średniowieczu określenie to kojarzono nie tylko z krukami, ale też z miejscami straceń.

W 2022 roku zamek otrzymał prestiżowy Jurajski Certyfikat Jakości w kategorii Atrakcje Turystyczne, przyznawany obiektom o najwyższym standardzie obsługi na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej.

Najczęściej zadawane pytania

Ile czasu trwa zwiedzanie zamku w Rabsztynie?
Na zwiedzanie samego zamku warto zarezerwować co najmniej godzinę. Jeśli planuje się również odpoczynek w kawiarni i wizytę w Chacie Kocjana, wizyta może zająć nawet dwie, dwie i pół godziny.

Czy w Rabsztynie można płacić kartą?
Płatności bezgotówkowe są akceptowane w kasie biletowej, kawiarni, sklepiku z pamiątkami oraz na parkingu.

Czy zamek jest dostępny dla osób z niepełnosprawnością?
Wejście główne wyposażone jest w podjazd dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich. W punkcie obsługi klienta dostępny jest wózek inwalidzki oraz schodołaz umożliwiający wjazd na wyższe partie zamku. Obiekt oferuje również tablice tyflograficzne, laski dla osób niewidomych i zwiedzanie z audiodeskrypcją.

Czy na zamku obowiązuje zakaz palenia?
Na całym terenie zamku, włącznie z tarasem kawiarni, oraz w Chacie Kocjana obowiązuje bezwzględny zakaz palenia tytoniu i papierosów elektronicznych.

Adres:
Zamek Rabsztyn, Rabsztyn 24, 32-300 Olkusz
Telefon (rezerwacje): +48 32 706-52-36
Telefon (kasa): +48 32 706-52-31
E-mail: rabsztyn@mok.olkusz.pl
Strona internetowa: zamekrabsztyn.pl