Pałac Biskupi i Muzeum Powiatowe w Nysie

Pałac Biskupi w Nysie, to znaczący obiekt śląskiej architektury barokowej z przełomu XVII i XVIII wieku, jest dziś siedzibą najstarszej instytucji muzealnej na Opolszczyźnie. Budynek, pierwotnie wzniesiony jako rezydencja biskupów wrocławskich, od 1984 roku funkcjonuje jako siedziba Muzeum Powiatowego.

Muzeum w Nysie od ponad 120 lat gromadzi i prezentuje bezcenne kolekcje, dokumentując historię regionu oraz udostępniając zwiedzającym dzieła malarstwa europejskiego, rzemiosła artystycznego i militariów. Placówka założona w 1897 roku przez Towarzystwo Sztuki i Starożytności w Nysie zajmuje się ochroną i promocją dziedzictwa kulturowego regionu. Jej działalność wykracza poza standardowe funkcje muzealne, obejmując organizację wystaw czasowych, koncertów, spektakli, spotkań autorskich oraz wieczorów muzealnych. Dawna rezydencja biskupów wrocławskich stanowi nie tylko doskonałe tło dla eksponatów, ale sama w sobie jest cennym zabytkiem kultury, będącym świadectwem bogatej historii księstwa nyskiego i zmieniających się losów Śląska.

Historia muzeum

Muzeum zostało założone w 1897 roku z inicjatywy Towarzystwa Sztuki i Starożytności w Nysie, co czyni je najstarszą instytucją muzealną na Śląsku Opolskim. Obecnie oferuje zwiedzającym bogate zbiory malarstwa, rzeźby i grafiki, wśród których szczególną wartość przedstawia galeria malarstwa europejskiego od XV do XIX wieku. Kolekcję uzupełnia rzemiosło artystyczne obejmujące meble, wyroby z cyny, szkła, porcelany, fajansu i kamionki, a także militaria i kowalstwo artystyczne. Istotnym elementem ekspozycji są również zbiory archeologiczne dokumentujące dzieje regionu.

Muzeum aktywnie uczestniczy w życiu kulturalnym miasta, organizując wystawy czasowe artystów z kraju i zagranicy, koncerty, spektakle, spotkania autorskie oraz wieczory muzealne. Placówka prowadzi także szeroką działalność edukacyjną i naukową poprzez lekcje muzealne, konferencje, wydawnictwa naukowe i konkursy.

Po zakończeniu II wojny światowej szczególną rolę w rozwoju muzeum odegrali jego kolejni dyrektorzy, wśród których wyróżnili się Stanisław Kramarczyk i Franciszek Pikuła. Ich zaangażowaniu zawdzięczamy zachowanie i odbudowę wielu bezcennych eksponatów oraz stworzenie nowoczesnej placówki muzealnej.

Pałac Biskupi

Siedzibą Muzeum Powiatowego jest reprezentacyjny pałac wybudowany na przełomie XVII i XVIII wieku dla biskupów wrocławskich. Ta barokowa rezydencja należy do najwspanialszych przykładów śląskiej architektury tamtego okresu. Historia powstania pałacu jest złożona, a skąpe źródła historyczne utrudniają precyzyjne określenie czasu jego budowy oraz twórców.

Inicjatywę wzniesienia pałacu przypisuje się biskupowi Karolowi Habsburgowi (1608-1624), jednak jego przedwczesna śmierć oraz wojna trzydziestoletnia uniemożliwiły realizację przedsięwzięcia. Budowa rezydencji w drugiej połowie XVII wieku związana jest z działalnością pięciu kolejnych biskupów wrocławskich, a jej ukończenie lub modernizacja na początku XVIII wieku przypisywana jest biskupowi Franciszkowi Ludwikowi von Neuburg (1683-1732).

Pałac ostatecznie przybrał formę dwupiętrowej budowli na rzucie nieregularnego czworoboku z prostokątnym dziedzińcem wewnętrznym. Skrzydło frontowe, znacznie szersze od pozostałych, posiada najbardziej okazałą elewację z dwoma bogato dekorowanymi portalami. Górna część elewacji podzielona jest pionowymi pilastrami kompozytowymi w wielkim porządku, łączącym oba górne piętra. Elewacje pozostałych skrzydeł mają zróżnicowaną dekorację architektoniczną. Na ścianach wewnętrznego dziedzińca zachowały się trzy polichromie z zegarami słonecznymi z początku XVIII wieku. Z pierwotnego wyposażenia wnętrz przetrwały jedynie nieliczne fragmenty dekoracji rzeźbiarskich, w tym odrestaurowane kominki z bogatą dekoracją stiukową.

Historia pałacu obfituje w liczne zmiany właścicieli i przeznaczenia budynku. Po przejęciu Śląska przez Prusy w 1742 roku obiekt przekazano władzom wojskowym, by w latach 1796-1810 ponownie trafił w ręce biskupów. W 1823 roku fragment budynku przejął sąd ziemski, a w 1849 roku pozostałą część zajął królewski sąd wojskowy. Od 1881 roku cały gmach znalazł się w dyspozycji władz sądowych.

Dramatyczny moment w dziejach pałacu nastąpił w marcu 1945 roku, gdy tuż po ustaniu działań wojennych wnętrza zostały strawione przez pożar. Przez prawie dwa lata budynek pozostawał niezabezpieczony, dopiero w 1947 roku pokryto go dachem. W 1962 roku rozpoczęto wieloletni proces odbudowy pałacu z przeznaczeniem na funkcje muzealne. W dniu 30 marca 1984 roku Muzeum w Nysie przejęło odremontowany budynek, a półtora roku później nastąpiło uroczyste otwarcie placówki. Do powodzi w 1997 roku część pomieszczeń wykorzystywało Archiwum Państwowe.

W latach 2010-2017 przeprowadzono kolejne prace remontowe, obejmujące konserwację barokowych portali, remont dachu, renowację i konserwację elewacji zewnętrznej wraz z wymianą części stolarki okiennej, a także renowację elewacji dziedzińca wewnętrznego z konserwacją trzech zabytkowych zegarów słonecznych.

Zbiory muzeum

Pradzieje ziemi nyskiej

Wystawa prezentuje znaleziska archeologiczne gromadzone od ponad stu lat, pochodzące z terenu Nysy i okolicznych miejscowości, takich jak Otmuchów, Wójcice, Domaszkowice, Paczków i Radzikowice. Eksponaty reprezentują wszystkie epoki pradziejowe, od paleolitu (90-40 tys. lat p.n.e.), przez mezolit, neolit, epokę brązu i żelaza z kulturą łużycką, aż po wczesne średniowiecze (do X w.n.e.).

Kultura materialna średniowiecznej Nysy

Ekspozycja zdominowana jest przez zabytki z okresu późnego średniowiecza, pochodzące z badań wykopaliskowych prowadzonych na terenie miasta. Ilustrują one produkcję rzemieślniczą, budownictwo miejskie, sprzęty, narzędzia i ozdoby używane przez mieszkańców Nysy w okresie XIII-XVI wieku. Na szczególną uwagę zasługują fragmenty drewnianej zabudowy mieszkalnej oraz bogata kolekcja naczyń szklanych z XIII-XVII wieku.

Nyskie rzemiosło artystyczne i pamiątki miejskie

Wystawa zajmuje dwie sale oraz przedsionek, gdzie prezentowane są niezwykle interesujące wyroby śląskiego kowalstwa artystycznego. W pierwszej sali można obejrzeć makietę średniowiecznej Nysy wykonaną na podstawie przekazów ikonograficznych z przełomu XV/XVI wieku. W obydwu salach prezentowane są eksponaty związane z historią miasta, a także działalnością cechów nyskich, w tym lady cechowe, godła, wilkomy i wyroby konwisarskie. Cennym zabytkiem jest pochodząca z XI/XII wieku szklanka św. Jadwigi Śląskiej – wyrób egipski.

Za progiem domu mieszczańskiego w Nysie 1860-1960

Prezentowane wnętrze mieszczańskiego domu stanowi przykład mieszkania zamożnej rodziny, składające się z części oficjalno-mieszkalnej i gospodarczej, sprowadzonej do salonu i pomieszczenia kuchenno-gospodarczego. Obok niezbędnych mebli w salonie znajduje się bogato wyposażona serwantka z porcelaną i szkłem, biblioteczka świadcząca o intelektualnych aspiracjach mieszkańców, a także polifon sugerujący muzyczne zainteresowania rodziny. Na ścianach liczne obrazy portretowe, stanowiące wyraz szacunku dla przodków i ciągłości dynastycznej rodziny.

Kresy w pamięci mieszkańców powiatu nyskiego

Wystawa powstała na podstawie pamiątek, zdjęć, dokumentów i wspomnień przekazanych przez lokalną społeczność. Ilustruje Kresy zachowane w pamięci ludzi, których los rzucił o kilkaset kilometrów na zachód od swoich dotychczasowych domów. Ekspozycja dokumentuje przymusowe przesiedlenia będące wynikiem powojennych układów terytorialnych, na które Polska nie miała wpływu. Wystawa stanowi szczególną lekcję historii, dającą młodemu pokoleniu szansę zrozumienia tęsknoty starszych za minionym czasem i niezwykłą atmosferą tamtych lat.

Historia tradycji muzealnej w Nysie

Na wystawie można zapoznać się z najważniejszymi wydarzeniami z ponad 120-letniej historii muzeum w Nysie. Prezentowane są pamiątki i dokumenty zarówno z początków pierwszego założonego w 1897 roku muzeum, jak i z kontynuacji działalności po 1945 roku. Część ekspozycji stanowi otwarta w maju 2014 roku wystawa stała „Dyrektorzy Muzeum w Nysie: St. Kramarczyk – F. Pikuła”, przedstawiająca biografie dwóch najważniejszych powojennych dyrektorów placówki.

Militaria – sala im. Bazylego Rogowskiego

Wystawa prezentuje kolekcję broni białej i palnej z okresu od końca XV do początków XX wieku. Część zgromadzonych eksponatów związana jest z militarnymi dziejami Nysy, jak na przykład broń drzewcowa – halabardy i szpontony, przechowywane niegdyś w miejskiej zbrojowni. Kolekcja broni siecznej obejmuje zdobne pałasze, szpady i szable oficerskie z wielu krajów europejskich, datowane głównie na XVIII i XIX wiek. Bogaty zbiór pistoletów, strzelb i karabinków obrazuje ewolucję rozwiązań technicznych dawnej broni palnej. Część eksponatów to bogato zdobione grawerunkiem, kością słoniową i masą perłową egzemplarze broni myśliwskiej. Wystawie towarzyszą historyczne wizerunki ukazujące fortyfikacje Nysy.

Galeria malarstwa zachodnioeuropejskiego XVI – XIX w.

Kolekcja malarstwa reprezentowana przez wybitne dzieła mistrzów europejskich zajmuje pięć obszernych sal. Bogaty zespół tworzą dzieła mistrzów holenderskich i flamandzkich, m.in. Otto van Veena (jednego z nauczycieli Pawła Rubensa), Antho

niusa Palamedesa, Bartholomeusa van der Helsta. Obszerną kolekcję tworzy malarstwo niemieckie z cenną „Judytą z głową Holofernesa” z warsztatu Łukasza Cranacha Starszego (XVI w.) oraz malarstwo włoskie, reprezentowane przez takich malarzy jak Carlo Portelli, Francesco Bassano, Francesco Raibolini zwany Francia, Innocenzo Francucci da Imola, Girolamo Sicciolante da Sermoneta.

Sztuka i rzemiosło artystyczne XVI – XIX w.

Wystawa zajmuje aż dziewięć sal, a eksponaty reprezentują różne style panujące w wystroju wnętrz na przestrzeni wieków, m.in. gotyk, renesans, barok, rokoko, empire, biedermeier. Głównym atutem wystawy jest wartościowy i niezwykle okazały zbiór mebli mieszczańskich i dworskich, odznaczających się różnorodnością form i bogactwem dekoracji. Są to gotyckie fotele, renesansowe i barokowe szafy, intarsjowane komody, sekretery oraz rokokowe i empirowe zegary. Interesująco przedstawia się ceramika, obejmująca wyroby z wielu manufaktur europejskich i polskich, w tym porcelanę z Miśni i Sèvres, fajanse holenderskie i włoskie oraz wyroby kamionkowe z Bolesławca i fajanse z Prószkowa pod Opolem.

Procesy o czary na pograniczu nysko-jesenickim

Wystawa stanowi próbę historycznego i wizualnego przedstawienia jednej z najbardziej ponurych zbrodni w nowożytnych dziejach księstwa nyskiego. Procesy o czary, które rozpowszechniły się w Europie Zachodniej od XV do XVII wieku, w księstwie nyskim osiągnęły niebywałe rozmiary. Prawdziwy pogrom czarownic na ziemi nyskiej miał miejsce w XVII wieku, osiągając apogeum w latach 1622, 1639-42 i 1651-52. Przyczyn prześladowań upatruje się w próbach wyszukania osób odpowiedzialnych za klęski żywiołowe i epidemie, gorliwości pełnomocników biskupa wrocławskiego oraz zyskach płynących z konfiskaty majątków skazanych.

Bilety wstępu

Dodatkowe informacje

• W środy wstęp na wystawy jest bezpłatny.
• Bilety ulgowe przysługują po okazaniu ważnego dokumentu uczniom szkół podstawowych i średnich, studentom, doktorantom, emerytom, rencistom, osobom niepełnosprawnym z opiekunem, posiadaczom Ogólnopolskiej Karty Seniora i Karty Dużej Rodziny.