Spis treści
Na pierwszy rzut oka Iława to spokojne miasto nad jeziorem, ale im dłużej się po nim chodzi, tym więcej się w nim odkrywa. Jest tu historia zapisana w kamiennych murach i w barokowych posągach przywiezionych z dawnych rezydencji. Jest jezioro z wyspami, które stały się tłem literackich przygód znanych całemu pokoleniu Polaków. I jest jazz, który co roku zamienia miasto w muzyczną scenę. Niezależnie od tego, czy szukasz zabytków, aktywnego wypoczynku na wodzie, czy dobrego miejsca do odpoczynku, Iława może Ci spodobać.
Iława leży w południowej części województwa warmińsko-mazurskiego, nad Jeziorakiem, największym jeziorem rynnowym w Polsce, którego powierzchnia wynosi ponad 3 183 hektary. Miasto zamieszkuje około 30 000 mieszkańców i stanowi ważny węzeł komunikacyjny regionu, co sprawia, że dotarcie tu z większych miast jest wygodne zarówno pociągiem, jak i samochodem. Położenie nad rozległym akwenem oraz bliskość Kanału Iławskiego i systemu Pojezierza Iławskiego decyduje o charakterze tego miejsca jako ośrodka żeglarskiego i kajakowego, który przyciąga turystów od wiosny do jesieni.
Co warto zobaczyć w Iławie?
Iławę założyli Krzyżacy w 1305 roku jako Deutsch Eylau, nadając jej prawa miejskie i fortyfikując od strony jeziora. Przez ponad półtora wieku miasto pozostawało we władaniu zakonu, by po wojnie trzynastoletniej przejść pod koronę polską w 1466 roku, a następnie po pierwszym rozbiorze w 1772 roku znaleźć się w granicach Prus. Ta wielowiekowa przynależność do różnych organizmów państwowych odcisnęła wyraźne piętno na architekturze. W Iławie natkniemy się na architekturę charakterystyczną dla gotyku, pruskiego klasycyzmu czy wilhelmińskiego neogotyku i neobaroku z przełomu XIX i XX wieku. Efektem tej wielowiekowej historii jest centrum, gdzie przenikają się wzajemnie różne style architektoniczne.
Dworzec Kolejowy w Iławie
Dworzec kolejowy w Iławie to neogotycki budynek wzniesiony w 1905 roku z cegły oblicowanej klinkierem, wzniesiony w miejscu wcześniejszego budynku z 1872 roku. Wielkość budowli przypomina o znaczeniu Iławy jako ważnego węzła kolejowego na przecięciu dwóch głównych linii kolejowych biegnących z Torunia do Wystruci oraz z Malborka do Mławy.
W oknach fasady od strony miasta zachował się witraż z herbem Iławy, a w blendach na bocznych ścianach umieszczono herby miast, do których prowadziły linie kolejowe. W 2006 roku budynek wpisano do rejestru zabytków, a w latach 2010–2012 przeprowadzono jego kompleksową rewitalizację. W hali kasowej zachowała się odrestaurowana polichromia z geometrycznymi i roślinnymi wzorami. Dworzec w Iławie uznawany jest jeden z najładniejszych w Polsce.
Kościół Przemienienia Pańskiego, zwany Czerwonym Kościołem
Kościół Przemienienia Pańskiego w Iławie wzniesiono w latach 1317–1325 na fundamencie z głazów narzutowych z palonej cegły gotyckiej, co nadało mu charakterystyczną, ceglastoczerwoną barwę i popularną nazwę „Czerwony Kościół„. Budowla stoi na najwyższym punkcie wzgórza starego miasta i została celowo wkomponowana w południowo-wschodni narożnik murów obronnych, gdzie pełniła funkcję sakralną i obronną. W 1550 roku dobudowano renesansową wieżę wysokości 27 metrów, a w latach 1903–1905 bryłę rozbudowano o neogotycką kruchtę przy wejściu głównym. Wnętrze kryje rokokowy ołtarz główny z 1741 roku, neogotyckie witraże figuralne, ambonę zdobioną płaskorzeźbami czterech ewangelistów oraz płyty nagrobne z XV i XVIII wieku umieszczone w przedsionku. W podziemiach kościoła spoczywają zabalsamowane szczątki starostów iławskich z rodziny von Finckenstein. Kościół jest wpisany do rejestru zabytków w 1949 roku jako pierwszy zabytek Iławy objęty ochroną konserwatorską.
Brama Wodna
Brama Wodna, zwana też Furtą, to jedyny zachowany element średniowiecznych fortyfikacji Iławy. Miasto otaczały w XIV wieku mury obronne z fosą, a wjazd do miasta był możliwy przez trzy bramy: Lubawska od wschodu, Prabucka od zachodu i Brama Wodna od strony północnej. Podczas, gdy pozostałe bramy nie przetrwały do czasów współczesnych, Brama Wodna ocalała jako jedyna, między innymi dzięki temu, że mury od strony jeziora były najmniej narażone na oblężenie. Dziś brama stoi bezpośrednio przy plaży miejskiej i jest naturalnym punktem orientacyjnym na promenadzie.
Promenada nad Jeziorakiem
W centrum miasta, wzdłuż Małego Jezioraka biegnie promenada nad Jeziorakiem nosząca formalnie nazwę bulwaru im. Jana Pawła II. Przez bulwar prowadzi chodnik i ścieżka rowerowa. Wzdłuż bulwaru dostępne są ławki i pomost widokowy wychodzący w głąb jeziora. Latem działają tu wypożyczalnie kajaków i rowerów wodnych oraz punkty gastronomiczne z widokiem na jezioro. Na końcu bulwaru mieści się przystań żeglarska. Nieopodal, przy samym Jezioraku, leży Lasek Miejski z alejkami, drewnianymi hamakami i pomostem prowadzącym wśród koron drzew, który jest popularnym miejscem odpoczynku zarówno wśród mieszkańców, jak i turystów.
Pozostałe miejsca warte uwagi
Spacerując po centrum, warto zwrócić uwagę na neobarokowy Ratusz Miejski z początku XX wieku przy rynku oraz sąsiadujący z nim Kinoteatr „Pasja”, mieszczący się w dawnej hali miejskiej o secesyjnym klimacie. Przy ulicy Niepodległości dawna gazownia miejska z końca XIX wieku została zaadaptowana na Cerkiew Greckokatolicką pod wezwaniem świętego Jana Teologa, zachowując przy tym industrialną bryłę budynku. Na tej samej ulicy stoją cztery XVIII-wieczne barokowe posągi przedstawiające Jowisza, Junonę, Herkulesa i Meduzę, przeniesione tu z ruin pałacu w Kamieńcu i ustawione na cokołach wzdłuż chodnika.
Aktywny wypoczynek nad Jeziorakiem
Jeziorak rozciąga się na długości około 27,5 km, co czyni go najdłuższym jeziorem w Polsce. Przeciętna głębokość akwenu wynosi 4,6 metra, choć w najgłębszym miejscu dno sięga 12 metrów. Jezioro ma charakter rynnowy, czyli powstało w wyniku działalności lodowca, który wyżłobił długi i stosunkowo wąski zbiornik wśród pagórkowatego terenu morenowego. Na jeziorze znajdują się 24 wyspy, z których największa, Wielka Żuława, ma powierzchnię ponad 100 hektarów i jest zamieszkana.
Przystań żeglarska w Iławie dysponuje kilkudziesięcioma miejscami cumowniczymi i jest punktem wyjścia dla rejsów po Jezioraku oraz dalszych wypraw Kanałem Iławskim w kierunku Ostródy i Elbląga. Kanał Iławski, wybudowany w XIX wieku, łączy Jeziorak z systemem Kanału Elbląskiego i umożliwia dotarcie łodzią aż na Żuławy Wiślane. Wzdłuż kanału można wędrować pieszo lub rowerem szlakami biegnącymi po historycznych nasypach i śluzach. Przy przystani działa ekomarina, jedna z nowocześniej wyposażonych w regionie, z kompleksowym systemem odbioru odpadów i nieczystości z łodzi, co przyczynia się do ochrony wód Jezioraka.
Wypożyczalnie sprzętu wodnego działają przy promenadzie od maja do września. Można tu wynająć kajak, rower wodny lub żaglówkę bez patentu, co czyni Jeziorak dostępnym nawet dla osób bez doświadczenia żeglarskiego. Trasy kajakowe prowadzą między wyspami, a ich długość można dopasować do kondycji i czasu jakim dysponujemy, planując trasę od kilku do kilkudziesięciu kilometrów.
Okolice Iławy są dobrze oznakowane pod kątem ruchu rowerowego. Przez region przebiega trasa EuroVelo 9, łącząca Bałtyk z Adriatykiem, a lokalne szlaki rowerowe prowadzą wzdłuż brzegów Jezioraka i przez Lasy Taborskie. Te ostatnie to rozległy kompleks leśny na zachód od Iławy, w którym występuje sosna taborska będąca unikalną odmianą sosny zwyczajnej o charakterystycznym, rozłożystym pokroju.
Mniej znane miejsca w okolicach Iławy
Kilkanaście kilometrów na południe od Iławy leży Góra Dylewska, najwyższe wzniesienie Pojezierza Iławskiego, wznoszące się na wysokość 312 metrów n.p.m. Na jej szczycie stoi wieża widokowa, z której przy dobrej widoczności można obserwować rozległą panoramę pojezierza, a w pogodne dni nawet zarys Zalewu Wiślanego. Na wzgórze prowadzi szlak pieszy z pobliskiej miejscowości Drwęck. Góra i jej okolice wchodzą w skład Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego, chronionego obszaru obejmującego mozaikę jezior, lasów i torfowisk na południe i zachód od Iławy.
Około 10 km na wschód od Iławy, przy drodze do Lubawy leżą ruiny zamku kapituły pomezańskiej w Szymbarku, wzniesionego w XIV wieku przez Krzyżaków jako siedziba władz kościelnych diecezji pomezańskiej. Zamek przez wieki był jedną z potężniejszych warowni regionu, a jego rozmiary stawiają go na drugim miejscu pod względem wielkości wśród zamków Prus Krzyżackich, zaraz po Zamku w Malborku. Zachowane mury obronne, baszty i fragmenty skrzydła mieszkalnego robią wrażenie mimo, że zamek pozostaje w ruinie. Niedaleko zamku leżą Karnity, miejscowość znana z dawnego majątku ziemskiego z pałacem zbudowanym w XIX wieku, który otacza park krajobrazowy z cennym drzewostanem.
Znacznie spokojniejszym miejscem jest rezerwat przyrody Jezioro Gaudy, położony około 10 km na zachód od Iławy. Jezioro otacza rozległy szuwar trzcinowy, który stanowi ostoję ptactwa wodno-błotnego, w tym perkozów, łysek i bociana czarnego. Na terenie rezerwatu obowiązuje zakaz korzystania z momotorówek, co sprawia, że akwen zachował pierwotny charakter i nadaje się do obserwacji przyrody.
Jeziorak w powieści i filmie. Śladami Pana Samochodzika
Z Iławą nierozerwalnie związana jest postać Zbigniewa Nienackiego, który osadził akcję powieści „Pan Samochodzik i templariusze”, wydanej w 1966 roku, na Jezioraku i okolicznych wyspach. Tomasz, tytułowy bohater serii, szuka tu skarbów zakonu templariuszy ukrytych rzekomo na jednej z wysp, a wyspy Jezioraka, ich nazwy i topografia są w książce odwzorowane z dużą dokładnością. Wielka Żuława, Mała Żuława i mniejsze wysepki stają się tłem przygodowej fabuły, którą czytały całe pokolenia Polaków. Fani serii przyjeżdżają nad Jeziorak, żeby odnaleźć miejsca opisane przez Nienackiego, a rejsy między wyspami nabierają przy tej lekturze zupełnie nowego wymiaru.
Festiwal Złota Tarka
Każdego lata Iława zamienia się w centrum polskiego jazzu tradycyjnego za sprawą Międzynarodowego Festiwalu Jazzu Tradycyjnego Old Jazz Meeting „Złota Tarka”. Festiwal odbywa się nieprzerwanie od 1976 roku i należy do najdłużej działających imprez tego rodzaju w Polsce. Przez kilka dni na scenach plenerowych i w klubach występują polskie i zagraniczne zespoły reprezentujące dixieland, swing i ragtime, a publiczność gromadzi się zarówno nad jeziorem, jak i na rynku Starego Miasta. Festiwal odbywa się zwykle w lipcu, a wejście na wiele koncertów plenerowych jest bezpłatne.
Gdzie zjeść w Iławie?
Gastronomia Iławy koncentruje się przede wszystkim przy promenadzie i w centrum miasta. Restauracje nad jeziorem serwują ryby słodkowodne, przede wszystkim sandacza, okonia i szczupaka, przyrządzane z lokalnych połowów w Jezioraku. Sandacz smażony na maśle, podawany z pieczonymi ziemniakami i surówką z kapusty kwaszonej, pojawia się w kartach dań większości restauracji rybackich przy przystani.
Przy rynku oraz w bocznych uliczkach Starego Miasta działają kawiarnie i bistro serwujące regionalne zupy, w tym flaki po warmińsku, gotowane na wywarze wołowym z dodatkiem majeranku i startego imbiru. Lato to sezon na lody rzemieślnicze z kilku lodziarni przy promenadzie, które oferują smaki bazujące na owocach z okolicznych sadów.
Noclegi w Iławie
Baza noclegowa Iławy jest dobrze rozwinięta jak na miasto tej wielkości, co wynika z jego turystycznego charakteru. Hotele trzygwiazdkowe skupiają się głównie w centrum i przy promenadzie, oferując pokoje z widokiem na jezioro. Tańszą alternatywą są pensjonaty i kwatery prywatne w zabudowie jednorodzinnej, których jest tu kilkadziesiąt.
Kemping przy jeziorze, czynny od maja do września, dysponuje miejscami zarówno dla namiotów, jak i przyczep kempingowych. Wielu żeglarzy nocuje bezpośrednio na pokładach swoich jednostek, cumując przy przystani za opłatą pobieraną przez port. W lipcu i sierpniu obłożenie hoteli jest wysokie, dlatego rezerwację najlepiej składać co najmniej kilka tygodni wcześniej.
Jak dotrzeć do Iławy?
Iława dysponuje dobrze skomunikowaną stacją kolejową, przez którą przebiegają połączenia na trasie Warszawa Centralna – Gdańsk, obsługiwane przez pociągi InterCity i Pendolino. Iława jest jednym z najmniejszych miast w Polsce, w którym zatrzymuje się Pendolino, co skraca czas przejazdu z Warszawy do niespełna dwóch godzin. Z Olsztyna, Ostródy i Torunia kursują pociągi regionalne. Ilość połączeń sprawia, że pod względem kolei Iława jest jednym z lepiej skomunikowanych miast Mazur Zachodnich.
Samochodem z Warszawy do Iławy jedzie się drogą S7 przez Nidzicę, a następnie drogą krajową nr 16 w kierunku Ostródy i Iławy. W mieście funkcjonują parkingi przy promenadzie i w pobliżu centrum. W sezonie letnim w strefie śródmiejskiej obowiązują opłaty parkingowe.
💡 Stacja PKP w Iławie leży około 1,5 km od centrum miasta i jeziora. Taksówką lub rowerem miejskim dotrzesz na promenadę w kilka minut.
⚠️ W lipcu i sierpniu parking przy promenadzie bywa wypełniony już przed południem. Warto rozważyć zostawienie auta przy stacji kolejowej i przejście do centrum pieszo.
Iława jest dobrą bazą wypadową dla zwiedzania okolicy. Ostróda leży 25 km na wschód i jest dobrym punktem startowym do rejsów Kanałem Elbląskim. Susz, przy wschodnim brzegu Jezioraka, dzieli od Iławy około 20 km drogą krajową nr 16. Około 30 km na południe znajduje się Lubawa z dobrze zachowaną starówką i gotyckimi kościołami.
Kiedy najlepiej odwiedzić Iławę?
Sezon turystyczny w Iławie trwa od maja do września, przy czym szczyt przypada na lipiec i sierpień, kiedy plaże nad Jeziorakiem zapełniają się, a wypożyczalnie sprzętu wodnego pracują na pełnych obrotach. Czerwiec i wrzesień to miesiące spokojniejsze, z ciepłą pogodą i znacznie mniejszą liczbą odwiedzających, co czyni je korzystniejszymi dla osób ceniących spokojny wypoczynek.
Wiosna, zwłaszcza przełom kwietnia i maja, przynosi obserwatorom przyrody możliwość śledzenia przelotów ptaków nad Jeziorakiem, ponieważ jezioro leży na szlaku migracyjnym wielu gatunków. Zimą Iława traci swój żeglarski charakter, jednak miasto pozostaje przyjazne dla turystów łączących pobyt z wizytą na Pojezierzu Iławskim w ramach świątecznych wyjazdów.
Ciekawostki o Iławie
- Miasto zostało założone w 1305 roku przez Krzyżaków pod nazwą Deutsch Eylau (polska nazwa Iława upowszechniła się po 1945 roku). Osoby poszukujące starych map, pocztówek lub dokumentów archiwalnych powinny szukać właśnie pod tą niemiecką nazwą.
- Nazwa miasta wywodzi się prawdopodobnie od staropruskiego słowa „ylaw”, które oznaczało muł lub iłowatą ziemię gromadzącą się na dnie płytkich zatok jeziora.
- W 1410 roku, po klęsce Krzyżaków pod Grunwaldem rozegranej zaledwie kilkadziesiąt kilometrów na południe, Iława znalazła się w strefie wpływów polskich, a jej losy przez kolejne wieki splatały się z dziejami pogranicza mazursko-pruskiego.
- Iława jest jednym z najmniejszych miast w Polsce, w których zatrzymuje się Pendolino, co stawia ją w wyjątkowym towarzystwie dużych aglomeracji obsługiwanych przez ekspresowe składy PKP Intercity.
- Jeziorak jest najdłuższym jeziorem rynnowym w Polsce, rozciągającym się na 27,5 km, choć nie jest najgłębszym, bo jego maksymalna głębokość wynosi zaledwie 12 metrów, co wyróżnia go na tle głębszych jezior mazurskich.
- Zbigniew Nienacki, autor serii o Panu Samochodziku, mieszkał przez wiele lat w okolicach Jezioraka i czerpał z tutejszego krajobrazu bezpośrednie inspiracje do kolejnych powieści.
- Festiwal „Złota Tarka” odbywa się nieprzerwanie od 1976 roku, co czyni go jednym z najdłużej działających festiwali jazzowych w Polsce.
