Spis treści
Pośród gęstych Lasów Iławskich, kilkanaście kilometrów od Iławy, kryje się jedno z ciekawszych przyrodniczo miejsc Warmii i Mazur. Rezerwat przyrody Czerwica, położony na terenie Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego przez kilka dekad stanopwił miejsce bytowania jednej z największych w Polsce kolonii kormorana czarnego.
Co kryje rezerwat Czerwica?
Rezerwat Czerwica powołano w 1957 roku w celu ochrony kolonii kormorana czarnego (Phalacrocorax carbo), czyli dużego ptaka wodnego z rodziny kormoranowatych, gniazdującego w koloniach w koronach drzew. Chroniony obszar obejmuje dwie wyspy na jeziorze Czerwica oraz półwysep na jego północno-zachodnim brzegu, koło wsi Januszewo. Rezerwat obejmuje obszar o powierzchni 11,63 ha, co czyni go najmniejszym rezerwatem w obrębie całego Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego.
Płytka, spokojna woda jeziora Czerwica stwarzała idealne warunki do żerowania dla kormoranów. Te polowały tu grupowo, spłaszając ławice ryb ku płyciźnie, a następnie chwytając je haczykowato zagiętym dziobem. Ofiarami kormoranów padały przede wszystkim gatunki pospolite w jeziorach Pojezierza Iławskiego, takie jak płoć, okoń, leszcz i jazgarz.
Kolonia istniała na wyspach jeziora Czerwica już od 1934 roku. W 1955 roku, w szczytowym momencie wielkości kolonii naliczono w niej 932 gniazda. Kormorany za miejsce gniazdowania upodobały sobie stare drzewa, a rekordzistą był stary buk, na którym znaleziono w tym samym czasie 28 gniazd. Razem z kormoranami gniazdowały tu czaple siwe, tworząc kolonię mieszaną, która w latach 80. XX wieku liczyła jeszcze około 500 gniazd.
Pod koniec XX wieku liczebność kolonii zaczęła maleć. Kormorany stopniowo opuszczały wyspy i półwysep, a ostatnie gnieżdżące się tu ptaki odnotowano prawdopodobnie około 2013 roku. W 2018 roku Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Olsztynie zmienił formalnie cel ochronny rezerwatu z ornitologicznego na krajobrazowy. Dziś rezerwat Czerwica chroni procesy naturalnej regeneracji lasu w opuszczonej kolonii.
⚠️ Obecnie rezerwat nie jest miejscem aktywnej ochrony kolonii lęgowej kormoranów. Ptaki opuściły go definitywnie. Pojedyncze kormorany można obserwować podczas żerowania na jeziorze Czerwica i okolicznych zbiornikach, jednak nie gniazdują już na wyspach ani półwyspie.
Guanotrofia i proces regeneracji lasu
Jednym z najciekawszych procesów biologicznych, które można obserwować w rezerwacie Czerwica, jest postępująca regeneracja lasu po intensywnym gniazdowaniu kormoranów. Ze względów na dużą populację kormoranów w rezerwacie doszło do występowania zjawiska guanotrofii, czyli nadmiernego użyźnienia gleby i wody przez odchody ptaków rybożernych.
Kormorany produkują wyjątkowo stężone odchody bogate w kwas moczowy, azotany i inne substancje mineralne. Gdy kilkaset par ptaków gniazduje na niewielkim obszarze wysp przez wiele lat, ilość deponowanego guano zaczyna dosłownie zatruwać glebę. Drzewa pokryte grubą warstwą odchodów obumierają w ciągu kilku lat: kora pęka, korzenie przestają pobierać wodę, a korona żółknie i gołowieje. Martwe pnie stoją potem jeszcze przez lata jak pobielone słupy, zanim ulegną naturalnemu rozkładowi. Paradoksem tego typu kolonii jest to, że sama kolonia kormoranów niszczy drzewa, na których żyje i w efekcie skazuje się na degradacje środowiska w którym żyje, a w konsekwencji konieczność opuszczenia miejsca bytowania.
Nadmierne ilości azotu przesiąkają do wód jeziora, przyspieszając jego eutrofizację, czyli wzbogacenie wody w biogeny powodujące intensywny rozwój glonów i stopniowe zmniejszanie przejrzystości wody. Właśnie dlatego rezerwat Czerwica zmienił swój charakter z ornitologicznego na krajobrazowy: celem ochrony stały się procesy odbudowy, które po kolonii pozostały, a nie sama kolonia.
Krajobraz polodowcowy wokół rezerwatu
Rezerwat Czerwica leży w obrębie Pojezierza Iławskiego ukształtowanego przez ostatnie zlodowacenie, które zakończyło się około 12 000 lat temu. Wysoczyzna morenowa zbudowana z glin i piasków lodowcowych decyduje o charakterystycznym, pagórkowatym krajobrazie tej części Warmii i Mazur. Liczne zagłębienia po wytopiskach lodu wypełniły się wodą lub torfem, tworząc sieć małych jeziorek i mokradeł. Jezioro Czerwica jest właśnie takim zbiornikiem polodowcowym, śródleśnym i stosunkowo płytkim, którego misa powstała wskutek nierównomiernego osadzania materiału morenowego. Ten polodowcowy relief sprawia, że teren wokół rezerwatu jest nierówny, a leśne ścieżki prowadzą przez wzniesienia i obniżenia, co nadaje wędrówce urozmaicony charakter.
Jak zwiedzać rezerwat Czerwica?
Wejście na wyspy i półwysep znajdujący się na terenie rezerwatu jest zakazane. Jezioro Czerwica i jego bezpośrednie otoczenie można obserwować ze szlaków i ścieżek dydaktycznych prowadzących przez Las Iławski. Wstęp na ścieżki biegnące w sąsiedztwie rezerwatu jest bezpłatny.
Rezerwat warto odwiedzić wiosną i latem, gdy Las Iławski jest w pełnym rozkwicie i można obserwować wiele gatunków ptaków w trakcie sezonu lęgowego. Przełom kwietnia i maja to czas największej aktywności ptaków. Przy odrobinie szczęścia na jeziorze można wtedy spotkać gągoła – kaczkę gniazdującą w dziuplach starych drzew. W czasie jesieni okoliczne tereny przyciągają wiele gatunków ptaków wodnych, które żerują na wodach jeziora Czerwica i pobliskich zbiornikach. Wizytę warto planować wczesnym rankiem, gdy w okolicy jest jeszcze cicho, a ptaki rozpoczynają swoją aktywność.
💡 Rezerwat leży wśród gęstego lasu i jest trudno dostępny bez znajomości terenu. Korzystanie z wyznaczonych ścieżek dydaktycznych z tablicami informacyjnymi zapewnia lepsze doświadczenie podczas zwiedzania.
Jak dotrzeć do rezerwatu Czerwica?
Najlepszym punktem startowym do wizyty w okolicach rezerwatu Czerwica jest wieś Siemiany, położona około 15 km na wschód od Iławy. W Siemianach ma początek historyczno-przyrodnicza ścieżka edukacyjna „Solniki”. Pętla o łącznej długości 14 km prowadzi przez Las Iławski i podzielona jest na siedem przystanków edukacyjnych. Po drodze dotrzesz między innymi do rezerwatu Czerwica i pobliskiego rezerwatu Jasne. Ścieżka oznakowana jest białym kwadratem z zielonym przekątnym paskiem.
Alternatywnie można dojechać samochodem do parkingu przy drodze asfaltowej łączącej Jerzwałd z Iławą i dalej kierować się leśną ścieżką w stronę rezerwatu. Z Iławy do Siemian dojedziemy samochodem w ciągu około 20 minut drogą krajową nr 521. Z Iławy do Siemian kursują autobusy komunikacji publicznej, jednak ich ilość w ciągu dnia jest niewielka, dlatego warto sprawdzić aktualny rozkład jazdy przed wyjazdem.
💡 Na trasie ścieżki „Solniki” z Siemian warto zarezerwować sobie co najmniej 3–4 godziny ze względu na piaszczyste odcinki szlaku. Uwzględniając obserwację przyrody, pokonanie całej pętli zajmuje zwykle pół dnia.
Inne atrakcje w okolicy
Miłośnicy aktywnego wypoczynku mają do dyspozycji kilka opcji.
W okolicach jeziora Czerwica przebiega Szlak Napoleoński, który prowadzi z Kamieńca przez Piotrkowo i Szymbark do Iławy. Szlak oznaczony jest kolorem zielonym, a szacowany czas przejścia to około 9 godzin. Trasa wiedzie przez historyczne miejsca związane z kampanią napoleońską z 1807 roku, w tym aleję drzew sosnowych zwaną Aleją Napoleona. Region jest też popularny wśród rowerzystów. Leśne drogi gruntowe dobrze nadają się do jazdy rowerami górskimi lub gravelowymi.
Dużą popularnością wśród turystów cieszą się spływy kajakowe. W okolicy Siemian i Iławy znajduje się wiele punktów umożliwiających wynajęcie kajaka lub łódki. Wodny szlak kajakowy biegnie wzdłuż całego jeziora, łącząc kolejne miejscowości na obu brzegach Jezioraka.
Przebywając w okolicy warto zobaczyć unikatowy w skali światowej Kanał Ostródzko-Elbląski, który łączy jezioro Drwęckie z Zalewem Wiślanym. O unikalności kanału świadczą pochylnie, które transportują łodzie i statki przez wzniesienia w terenie po szynach na specjalnych platformach. Platformy pozwalają na pokonanie przewyższeń i pełnią funkcję podobną do tradycyjnych śluz, które pozwalają na pokonywanie różnicy poziomów. Kanał powstał w połowie XIX wieku i jest jednym z najciekawszych zabytków hydrotechnicznych w Europie. Rejs nim z Iławy przez pochylnie do Elbląga to wycieczka na którą należy zarezerwować jeden dzień.
Gdzie zjeść w okolicach rezerwatu Czerwica
Najbliższe punkty gastronomiczne dostępne są w Siemianach. Ośrodek Wypoczynkowy Szyszka w Siemianach dysponuje restauracją i zadaszonym barem, a w sezonie letnim czynne są tu także inne punkty gastronomiczne obsługujące turystów wypoczywających nad Jeziorakiem. Szersza oferta, w tym restauracje hotelowe i kawiarnie, dostępna jest w Iławie, oddalonej od Siemian o około 15 km.
💡 W lipcu i sierpniu Siemiany są intensywnie odwiedzane przez turystów z całej Polski. W szczycie sezonu warto zadzwonić lub zarezerwować stolik wcześniej, szczególnie na obiad i kolację w piątki i weekendy.
Gdzie spać w okolicach rezerwatu Czerwica
Siemiany to jeden z popularniejszych punktów noclegowych na Pojezierzu Iławskim, z wieloletnią tradycją turystyczną związaną z Jeziorakiem. Dostępne są tu domki letniskowe, kwatery prywatne i całoroczne pokoje gościnne, skupione przy samej wsi, często w bezpośrednim sąsiedztwie jeziora. Szersza baza hotelowa dostępna jest w Iławie. W pobliskiej miejscowości Jerzwałd funkcjonuje siedziba Zespołu Parków Krajobrazowych Pojezierza Iławskiego i Wzgórz Dylewskich, gdzie można uzyskać informacje przyrodnicze i turystyczne, a także przewodniki i mapy ścieżek dydaktycznych.
💡 Noclegi w Siemianach i okolicach rezerwują się na wakacje z dużym wyprzedzeniem. Domki letniskowe i kwatery na lipiec i sierpień warto rezerwować już wiosną.
Ważne informacje
Zarządcą parku krajobrazowego, w granicach którego leży rezerwat, jest Zespół Parków Krajobrazowych Pojezierza Iławskiego i Wzgórz Dylewskich z siedzibą w Jerzwałdzie. Wizyta w rezerwacie Czerwica wpisuje się naturalnie w szerszą wycieczkę po Parku Krajobrazowym, gdzie w pobliżu leżą równie interesujące rezerwaty: Jasne, chroniące rzadkie w Polsce oligotroficzne jezioro o wyjątkowej przejrzystości wody oraz Jezioro Karaś, będące miejscem lęgowym ponad 80 gatunków ptaków wodnych i błotnych.
