W tym artykule
Beskid Niski pozostaje nadal miejscem cichym i spokojnym. Tutaj czas biegnie wolniej. Warto wybrać się w Beskid Niski na wyprawę szlakami łemkowskich cerkiewek. Można ją odbyć samochodem, rowerem albo wędrując pieszo znakowanymi szlakami.
Łemkowie, należący do grup górali ruskich, zamieszkiwali do 1947 roku tereny od rzeki Poprad (zobacz: Dolina Popradu) w Beskidzie Sądeckim poprzez Beskid Niski, aż po Wysoki Dział w Bieszczadach. W ramach Akcji Wisła zostali jednak przymusowo wysiedleni na ziemie zachodnie i północne Polski. To tragiczne wydarzenie zakończyło wielowiekową obecność Łemków w Beskidach. Obecnie jednym z nielicznych śladów ich życia są pozostałe po nich świątynie – cerkiewki greckokatolickie, które stoją jako niemi świadkowie utraconej kultury. Najpiękniejsze znajdują się w Komańczy, Krępnej, Świątkowej Małej i Wielkiej, Kwiatoniu oraz w Kotaniu w Beskidzie Niskim, a także w Powroźniku w Beskidzie Sądeckim. Wędrówka tym szlakiem pozwala zanurzyć się w atmosferze ciszy i zadumy, charakterystycznej dla tego regionu.
Architektura łemkowskich cerkwi
Świątynie budowane przez Łemków były najczęściej trójdzielne, z oddzielnym przykryciem każdej części. Cerkiew łemkowska składała się z prezbiterium, nawy i babińca. Prawie zawsze była orientowana, co oznacza, że prezbiterium skierowane było ku wschodowi. Świątynie były najczęściej nakryte namiotowym dachem, zwieńczone baniasto, z ślepymi latarniami i kutym krzyżem. W bryle budowli zachodniołemkowskiej dominuje wieża nadbudowana nad babińcem, nawa jest niższa, lecz szersza, natomiast najniższa jest prezbiterium. Dla zaakcentowania powagi świątyni i ze względów tradycyjnych oraz obronnych budowano ją zazwyczaj na wzgórzu. Prezbiterium, czyli sanktuarium, dostępne było wyłącznie dla kapłana i oddzielone od wiernych przegrodą, która ma formę ikonostasu. Podział wiernych na dwie grupy o odrębnych przywilejach wymagał wydzielenia dwóch kolejnych pomieszczeń – nawy i babińca.
Drewno i gont, często impregnowane dziegciem, nadają cerkwiom ciemny, srebrzysty odcień, dzięki czemu budowle te naturalnie wtapiają się w górski krajobraz. Harmonijne proporcje poszczególnych części oraz kunsztowne detale snycerskie sprawiają, że każda cerkiew jest niepowtarzalnym dziełem architektury ludowej.
Wielu krajoznawców podkreśla piękno cerkwi w Kwiatoniu, która została wzniesiona około 1700 roku. Nad babińcem wznosi się wysoka, smukła wieża, a kolejne jej części przykryte są namiotowymi dachami z baniastymi hełmami. Całość zachwyca znakomitymi proporcjami.
Ikonostas i ikony
Ważnym elementem wyposażenia cerkwi są ikony będące dla wiernych wizerunkiem postaci Boga lub świętych. Szczególnym miejscem usytuowania ikon w cerkwi jest ikonostas. Jest to symboliczne przejście między światem ziemskim, reprezentowanym przez nawę, a boskim, do którego prowadzi prezbiterium z ołtarzem. Ikonostas stanowi kluczowy element wschodniej liturgii, oddzielając przestrzeń przeznaczoną dla wiernych od sanktuarium dostępnego jedynie dla kapłana. Na terenie Beskidu Niskiego występuje schemat tak zwanego ikonostasu karpackiego, charakterystycznego dla tej części Karpat.
Łemkowskie rzemiosło
Nieurodzajność terenów górskich oraz niska kultura rolna powodowały, że Łemkowie zajmowali się rzemiosłem. W Beskidzie Niskim w rejonie Przysłupia, Nowicy, Leszczyn i Kunkowej wyrabiano łyżki, wałki do ciast, wieszaki do ubrań i inne wyroby drewniane. W Bartnem, Bodakach, Wapiennem i Foluszu rozwinęła się kamieniarka. Produkowano żarna, kamienie młyńskie oraz krzyże przydrożne i nagrobkowe. W Łosiach i Bielance wytwarzano dziegieć i maź, służące między innymi do smarowania osi kół wozów oraz zabezpieczania ścian domów przed szkodnikami – więcej o maziarzach w artykule: Maziarskim wozem przez Beskidy. W Beskidzie Sądeckim słynni byli druciarze z Białej Wody. Gotowe wyroby sprzedawano w handlu obnośnym – niejednokrotnie bardzo daleko od własnej wsi. We wszystkich przypadkach surowce pochodziły z okolicy.
Kunszt snycerski widoczny w ikonostasach i elementach wyposażenia cerkwi jest bezpośrednim wyrazem talentu rzemieślników, którzy na co dzień wykonywali proste przedmioty użytkowe. Ta sama wrażliwość na piękno i precyzja, które wyróżniały łemkowskich stolarzy czy kamieniarzy, przenosiły się na tworzenie sakralnych dzieł sztuki.
Informacje praktyczne
Planując wyprawę szlakiem łemkowskich cerkiewek, warto przygotować się na spokojną wędrówkę po malowniczych, ale nieco zapomnianych zakątkach Beskidu Niskiego. Najciekawsze pod względem architektonicznym i historycznym drewniane łemkowskie cerkiewki znajdują się w okolicy Dukli – w Krępnej, Kotaniu, Świątkowej Wielkiej i Małej – oraz Gorlic, gdzie warto odwiedzić Owczary, Kwiatoń i Skwirtne.
Większość cerkwi jest zamknięta na co dzień. Klucze często znajdują się u lokalnego proboszcza lub sąsiada pełniącego funkcję kustosza społecznego. Przed wizytą warto nawiązać kontakt telefoniczny, aby umówić się na zwiedzanie. Takie spotkanie bywa okazją do wysłuchania fascynujących opowieści o historii świątyni i okolicy.
Dojazd do Dukli prowadzi drogą krajową numer 9, a następnie drogami numer 993 i 992. Dojazd do Gorlic odbywa się drogą numer 28, następnie numer 977 i drogami lokalnymi. Drogi lokalne prowadzące do mniejszych wiosek, takich jak Świątkowa, są wąskie i kręte, dlatego należy zachować szczególną ostrożność podczas jazdy.