Spis treści
Suwalski Park Krajobrazowy to najstarszy park krajobrazowy w Polsce i jedno z najpiękniejszych miejsc na Suwalszczyźnie. Polodowcowy krajobraz pełen jezior, morenowych wzgórz i rozsianych głazów narzutowych sprawia, że region bywa nazywany „Polską Syberią”. To tutaj znajduje się najgłębsze jezioro w Polsce – Hańcza, stożek Góry Cisowej zwanej „Suwalską Fudżijamą” oraz grodzisko Jaćwingów na Górze Zamkowej. W 2014 roku park zdobył tytuł „Siódmego Cudu Polski” w plebiscycie National Geographic.
Suwalski Park Krajobrazowy utworzono 12 stycznia 1976 roku na mocy uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Suwałkach w celu ochrony unikatowego krajobrazu polodowcowego północnej Suwalszczyzny. Jego powierzchnia wynosi 6284 ha, a otaczającej go strefy ochronnej o szerokości 1–3 km – 8617 ha. W 2026 roku Suwalski Park Krajobrazowy obchodzi jubileusz 50-lecia istnienia.
Gdzie leży Suwalski Park Krajobrazowy?
Suwalski Park Krajobrazowy położony jest na północ od Suwałk, na Pojezierzu Wschodniosuwalskim, które stanowi część Pojezierza Litewskiego. Administracyjnie obejmuje tereny czterech gmin: Jeleniewo, Przerośl, Wiżajny i Rutka-Tartak w województwie podlaskim.
Jest to typowo morenowo-jeziorny obszar z wyjątkowym bogactwem form rzeźby terenu. Wyniosłe moreny czołowe, kopulaste kemy, ozy ciągnące się niekiedy na długości 3 km, niezliczone głazy narzutowe i urocze jeziorka „oczka” tworzą niepowtarzalny obraz tej surowej krainy, zwanej częstokroć „Polską Syberią”. Jednym z najcenniejszych elementów krajobrazu jest oz turtulski – uznawany za najpiękniejszy oz w Polsce, ciąg trzynastu pagórków uformowanych przez topniejący lodowiec.
Klimat parku ma wyraźne cechy kontynentalne i należy do najsurowszych w kraju. Okres wegetacyjny trwa tu zaledwie 180 dni (w Polsce centralnej ok. 220 dni). Zima jest mroźna – średnia temperatura stycznia wynosi -5°C – i trwa dwukrotnie dłużej niż w zachodniej części kraju. Pokrywa śnieżna zalega przez około 100 dni w roku. Pobliskie Wiżajny słyną jako „biegun zimna” Polski.
Krajobraz jezior polodowcowych
Na bogactwo wód parku, poza rzekami i strumieniami, składa się ponad 20 jezior o powierzchni powyżej 1 ha. Największe z nich to: Hańcza (304 ha), Szurpiły (80,9 ha) i Jaczno (34 ha).
Jeziora mają różnorodny charakter – od głębokich, rynnowych (jezioro Hańcza – najgłębsze na Niżu Środkowoeuropejskim, 108,5 m), przez morenowe o urozmaiconej linii brzegowej, powstałe przez wytopienie brył lodu (Szurpiły, Jaczno, Kojle, Perty), po oczka (Purwin, Postawelek, Linówek) i bardzo płytkie, zarastające zbiorniki zmieniające się w torfowiska (jezioro Bocznie – 3 m głębokości).
Największą osobliwością przyrodniczą parku jest jezioro Hańcza – najgłębsze jezioro w Polsce, objęte ochroną rezerwatową. Zajmuje część rozległej rynny lodowcowej z typowym kotłem jeziornym pośrodku. Przy stosunkowo niewielkiej powierzchni (304 ha) osiąga głębokość 108,5 m, a według niektórych badaczy być może nawet 111 m. Brzegi jeziora otoczone są głazami narzutowymi różnej wielkości, tworzącymi kamieniste plaże, rzadko spotykane nad jeziorami nizinnymi. Krystalicznie czysta woda Hańczy przyciąga nurków z całej Polski.
Czarna Hańcza i Szeszupa
Park leży w dorzeczu Niemna, a jego głównymi ciekami wodnymi są dwa dopływy tej rzeki – Czarna Hańcza i Szeszupa. Choć ich źródła leżą w odległości zaledwie ok. 500 m od siebie, rzeki płyną w przeciwnych kierunkach i mają zupełnie odmienny charakter. Czarna Hańcza kieruje się na południe wąską i głęboką doliną, charakteryzując się bystrym prądem i dużym spadkiem. Szeszupa natomiast spływa ku północy spokojnym nurtem, dnem rozległej, zatorfionej doliny. Szeszupa jest rzeką trzech krajów – z Polski płynie przez Litwę, by wpaść do Niemna na terenie Obwodu Kaliningradzkiego.
Rezerwaty przyrody i głazowiska
Na terenie Suwalskiego Parku Krajobrazowego znajdują się cztery rezerwaty przyrody: krajobrazowo-wodny „Jezioro Hańcza”, geologiczno-krajobrazowy „Głazowisko Bachanowo nad Czarną Hańczą”, geologiczny „Głazowisko Łopuchowskie” oraz „Rutka”. Głazowiska to jeden z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu parku – tysiące narzutników przywleczonych przez lodowiec z Gór Skandynawskich, rozsianych po łąkach i wzgórzach.
Przyroda – flora i fauna
Roślinność parku charakteryzuje się obecnością gatunków borealnych i reliktów polodowcowych z dominacją świerka. Na terenie parku występuje ok. 650 gatunków roślin naczyniowych, w tym rzadkości takie jak wawrzynek wilczełyko, lilia złotogłów czy rosiczki. Murawy kserotermiczne porastające nasłonecznione zbocza wzgórz tworzą ciekawy kontrast z chłodnolubną florą torfowisk.
Surowy klimat sprzyja występowaniu gatunków typowych dla północnych szerokości geograficznych – w jeziorach żyje sieja, w lasach można spotkać orzechówkę, a łąki zamieszkuje smużka – niewielki gryzoń charakterystyczny dla chłodnego klimatu.
Atrakcje i punkty widokowe
Walory parku podnosi występowanie całych zespołów ciekawych obiektów przyrodniczych. Należą do nich jeziora szurpilskie otaczające Górę Zamkową oraz stożek Góry Cisowej (256 m n.p.m.), zwanej „Suwalską Fudżijamą” – jednego z najpopularniejszych punktów widokowych w parku. Najwyższym wzniesieniem jest Góra Leszczynowa (272 m n.p.m.) z widokiem na jezioro Hańcza.
Bardzo urokliwa jest też grupa jezior smolnickich, do których należą jezioro Okrągłe, Kamenduł i Jaczno – to ostatnie o unikalnym, malachitowym odcieniu wody. Wieś Smolniki, nazywana „północną bramą parku”, oferuje jedne z najpiękniejszych panoram Suwalszczyzny, w tym słynny punkt widokowy „U Pana Tadeusza” oraz punkt „Na Ozie” z widokiem na jezioro Jaczno. To właśnie tutaj kręcono sceny do filmów „Pan Tadeusz” i „Dolina Issy”.
Śladami Jaćwingów – grodzisko w Szurpiłach
Atrakcyjność Suwalskiego Parku Krajobrazowego podnoszą również liczne zabytki archeologiczne, świadczące o wczesnym osadnictwie na tych terenach. Wczesnośredniowieczne (VIII–XIII w.) grodzisko w Szurpiłach, zwane potocznie Górą Zamkową, jest jednym z najznakomitszych obiektów archeologicznych w Polsce. To pozostałość po warowni Jaćwingów – bałtyjskiego plemienia, które zamieszkiwało te tereny przed wiekami. Na zboczach góry do dziś widoczne są zarysy trzech pierścieni wałów obronnych. W Szurpiłach działa Izba Pamięci Jaćwieskiej, przybliżająca historię tego wymarłego ludu.
Osady wczesnośredniowieczne zachowały się na gruntach wsi Targowisko, Smolniki i Kazimierówka, natomiast w okolicach Szurpił odkryto cmentarzysko kurhanowe z okresu wpływów rzymskich (II–V w. n.e.).
Odrębnym, niezwykle ciekawym wątkiem kulturowym parku jest obecność staroobrzędowców – potomków rosyjskich uchodźców religijnych, którzy osiedlili się na Suwalszczyźnie. Ich drewniana molenna w Wodziłkach, z charakterystycznym ośmiokończastym krzyżem, jest jednym z najciekawszych zabytków regionu.
Szlaki i turystyka
Suwalski Park Krajobrazowy oferuje bogatą infrastrukturę turystyczną. Przez jego teren przebiega 10 szlaków pieszych o łącznej długości ponad 74 km, w tym fragment Europejskiego długodystansowego szlaku pieszego E-11, prowadzącego z Hagi w Holandii aż do Tallina w Estonii. Park dysponuje również trasami rowerowymi oraz 9 ścieżkami edukacyjnymi, wśród których szczególnie warte uwagi są: „Doliną Czarnej Hańczy”, „Na Górę Zamkową”, „Wokół jeziora Jaczno”, „U źródeł Szeszupy” oraz „Opowieści Turtula” – ta ostatnia idealna dla rodzin z dziećmi.
Dodatkową atrakcją jest możliwość spływu kajakowego rzeką Szeszupą – malowniczym, jeszcze mało znanym szlakiem wodnym.
Zwiedzanie parku warto zacząć od siedziby w Malesowiźnie-Turtulu, gdzie działa punkt informacji turystycznej i Izba Regionalna. Przy siedzibie rozpoczynają się trzy ścieżki edukacyjne i trasy rowerowe.
