W tym artykule
Region doliny Popradu znany jest głównie z licznych źródeł wód mineralnych, dzięki którym powstały tu zakłady lecznictwa uzdrowiskowego, m.in. w Krynicy, Muszynie i Żegiestowie. Obszar ten objęty jest ochroną Popradzkiego Parku Krajobrazowego, który chroni malownicze fragmenty beskidzkiej doliny wraz z otaczającymi pasmami górskimi. Wody mineralne występujące w regionie to przede wszystkim szczawy – wody wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowe, które od wieków wykorzystywane są w lecznictwie uzdrowiskowym.
Od XVI wieku na te tereny zaczęły napływać plemiona wołosko-ruskie, znane w Polsce jako Łemkowie, co w znacznym stopniu zadecydowało o krajobrazie kulturowym tych ziem. Świadczą o tym liczne zachowane zabytki kultury materialnej – przede wszystkim dawne prawosławne lub grekokatolickie cerkwie, dziś na ogół przemianowane na kościoły.
Jeśli interesuje Cię szlak dziedzictwa łemkowskiego, zapraszamy do lektury naszego przewodnika: Szlakiem Łemkowskich Cerkiewek.
Dolina Popradu dzieli pasma Beskidu Sądeckiego na dwie części. Dlatego praktycznie każda miejscowość w dolinie może być bazą wypadową górskich wycieczek na położone po wschodniej stronie pasmo Jaworzyny Krynickiej lub na położone po stronie zachodniej pasmo Radziejowej.
Krynica
Miasto i uzdrowisko we wschodniej części Beskidu Sądeckiego, położone w dolinie rzeki Kryniczanki oraz na przylegających stokach górskich o wysokości 560-710 m. Jako ośrodek turystyczny i uzdrowiskowy Krynica może przyjmować rocznie ponad 200 tysięcy odwiedzających. Uzdrowisko posiada specyficzny klimat leczniczy, dolina i stoki w jego pobliżu mają dobre nasłonecznienie, a powietrze zawiera dużą ilość ozonu.
Dzieje Krynicy jako miejscowości uzdrowiskowej sięgają połowy XVIII wieku. Wcześniej wchodziła w skład tzw. Państwa Muszyńskiego – dóbr biskupów krakowskich. Duże znaczenie dla uzdrowiska miało uruchomienie w 1876 roku linii kolejowej z Tarnowa do Muszyny. Już wówczas Krynica była bardzo popularna wśród wybitnych twórców polskiej kultury. Dość powiedzieć, że u wód krynickich bywali J. I. Kraszewski, H. Sienkiewicz, A. Odyniec, J. Matejko, A. Grottger, A. Fredro, G. Zapolska, W. Reymont.
Współcześnie jednym z głównych atutów Krynicy jest kolej gondolowa prowadząca na szczyt Jaworzyny Krynickiej (1114 m n.p.m.), będącej największym ośrodkiem narciarskim w regionie. Na szczycie znajduje się Wieża Widokowa wraz ze Ścieżką w Koronach Drzew – nowoczesną atrakcją turystyczną oferującą rozległe widoki na pasma Beskidu Sądeckiego.
Więcej szczegółów dotyczących wjazdu i atrakcji na szczycie znajdziesz w naszym artykule: Gondola na szczyt.
Powroźnik
Powroźnik to miejscowość letniskowa położona przy linii kolejowej z Krynicy do Muszyny. Miejscowość słynie przede wszystkim z zabytkowej cerkwi, która jest jednym z najcenniejszych obiektów drewnianego budownictwa sakralnego w regionie. W Powroźniku warto wejść zwłaszcza do dawnej cerkwi z 1606 roku (obecnie kościół pod wezwaniem św. Jakuba), jednonawowej, trójdzielnej świątyni z bali o konstrukcji zrębowej z wieżą o konstrukcji słupowej. Wewnątrz znajduje się polichromia figuralna, ołtarz główny z ikoną Matki Bożej typu hodegetria, ikonostas, unikalne ikony z XVII wieku oraz ambona z 1700 roku. Na wieży zachował się dzwon z 1615 roku. W pobliżu przystanku autobusowego można również zobaczyć kamienną kapliczkę św. Jana Nepomucena z początku XIX wieku.
Muszyna
Podobnie jak Krynica, Muszyna jest miejscowością uzdrowiskową. Przez kilkaset lat, od XV do połowy XVIII wieku, była stolicą tzw. Państwa Muszyńskiego. Na uwagę zasługuje XIX-wieczna zabudowa rynku z dwiema murowanymi kapliczkami z przełomu XVIII i XIX wieku z rzeźbami św. Jana Nepomucena i św. Floriana oraz barokowy kościół św. Józefa Oblubieńca z klasycystycznym ołtarzem i rzeźbą Matki Bożej z Dzieciątkiem z XV wieku. W pobliżu miasta, na wzgórzu „Baszta”, zachowały się ślady grodu z XI wieku i ruiny zamku z XV wieku – dawnej siedziby starostów muszyńskich i strażnicy granicznej. Zamek został częściowo zrekonstruowany i obecnie stanowi popularny punkt widokowy na okolicę. Współczesną atrakcją Muszyny są Muszyńskie Ogrody Sensoryczne i Biblijne – rozległy kompleks turystyczny łączący walory edukacyjne z rekreacyjnymi, który przyciąga licznych odwiedzających.
Szczawnik
W okolicy Muszyny warto również zajrzeć do pobliskiego Szczawnika, gdzie znajduje się cerkiew grekokatolicka św. Dymitra z XVIII-wiecznym ikonostasem i późnobarokowymi ołtarzami.
Żegiestów
Żegiestów położony jest na stromych stokach górskich, w przełomowym odcinku Popradu, w strefie klimatu podgórskiego. Mikroklimat tego uzdrowiska zależy od wysokości, a walory bioklimatyczne podnosi lesistość terenu. Miejscowość założono na karczunku na tzw. prawie wołoskim, a jako uzdrowisko funkcjonuje od połowy XVIII wieku. Jego walory spopularyzował znany w XIX wieku profesor Jerzy Dietl. Do dziś leczy się tu choroby układu oddechowego i trawiennego.
Przełomowy odcinek Popradu w okolicy Żegiestowa stanowi doskonałe miejsce dla miłośników spływów kajakowych i pontonowych, oferując możliwość aktywnego poznawania malowniczych krajobrazów beskidzkich.
Wierchomla
Wierchomla to miejscowość letniskowa w pobliżu Piwnicznej, znana jako baza turystyki górskiej oraz baza myśliwska. Znajdują się tu również źródła wód mineralnych. We wsi można odwiedzić dawną cerkiew Michała Archanioła z 1821 roku. Jest to obiekt charakterystyczny dla budownictwa łemkowskiego, zwieńczony małymi cebulastymi wieżyczkami. Warto również zobaczyć kamienne krzyże przydrożne i stare chaty. W pobliżu znajdują się rezerwaty leśne z lasami jodłowo-bukowymi.
Piwniczna
Położone w dolinie Popradu miasto zostało założone w 1348 roku na mocy przywileju króla Kazimierza Wielkiego. Od początku miało charakter strażniczy – ze względu na przebiegający tędy szlak handlowy na Węgry. Chociaż tutejsze wody mineralne były znane od końca XVIII wieku, to z powodu silnej konkurencji Krynicy i Szczawnicy dopiero w latach dwudziestych XX wieku wybudowano tu zakład zdrojowy i pijalnię wód. Wodami mineralnymi Piwnicznej leczy się choroby układu oddechowego. Najstarszą częścią miasta jest rynek z kamienicami z XIX i początku XX wieku.
Milik
Milik to wieś nadpopradzka ze źródłami mineralnymi. Warto zwiedzić dawną cerkiew św. Kosmy i Damiana z 1813 roku w typie zachodniołemkowskim. Świątynia z bali o trójdzielnej konstrukcji zrębowej posiada wieżę konstrukcji słupowej.Wewnątrz znajduje się sklepienie pozornie zwierciadlane i polichromia ornamentalna z XIX wieku oraz ikonostas barokowo-klasycystyczny z 1806 roku. We wsi zachowały się stare chaty oraz tzw. spichlerzyki-sypańce.
Andrzejówka
Andrzejówka to jedna z najstarszych wsi na tym terenie (lokacja w 1352 roku), położona przy drodze z Piwnicznej do Muszyny. Od XVII wieku zaczęły tu napływać plemiona wołosko-ruskie, których osadnictwo stworzyło zachowaną do drugiej wojny światowej grupę etniczną Łemków.
W Andrzejówce znajduje się kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny – dawna cerkiew pod wezwaniem Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny, wykonana w charakterystycznej dla regionu konstrukcji zrębowej. Wewnątrz zachował się ikonostas z XVII wieku i barokowy ołtarz z XVIII wieku. We wsi można zobaczyć stare chaty i spichlerzyki-sypańce.
Rytro
Rytro to stara wieś letniskowa (od 1244 roku) na drodze z Muszyny do Nowego Sącza. Z dawnej przeszłości dotrwał do dziś zameczek z XIII wieku, usytuowany na stromym, lesistym wzgórzu.
Będąc bazą turystyczną, wieś posiada hotel, kwatery prywatne, pole namiotowe i restaurację. Zimą czynny jest wyciąg narciarski w Suchej Dolinie. Rytro jest doskonałą bazą wypadową dla turystyki górskiej, z licznymi szlakami prowadzącymi m.in. do Schroniska PTTK na Cyrli.
Barcice
Barcice to wieś z XIII wieku położona w pobliżu Starego Sącza. Znajduje się tu kościół neogotycki Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej z 1901 roku, który kryje w swoim wnętrzu cenne zabytki sztuki sakralnej. Szczególną uwagę zwraca późnorenesansowy ołtarz główny z cennym tryptykiem oraz malowana na desce „Ostatnia Wieczerza” z XVII wieku, stanowiące dowód bogatej tradycji artystycznej regionu.
Stary Sącz
Stary Sącz to najstarsze miasto na Sądecczyźnie – pierwsza wzmianka pochodzi z 1186 roku. Miasto było własnością księżnej Kingi, która w 1279 roku założyła tu dwa klasztory: franciszkanów i klarysek. Często bywali w mieście królowie: Ludwik Węgierski, Jadwiga, Władysław Jagiełło, Jan III Sobieski.
Klasztor klarysek przetrwał szczęśliwie reformy władz austriackich z końca XVIII wieku i był ważnym czynnikiem kształtującym społeczność miejską. Z zabytków warto przede wszystkim zwrócić uwagę na zabudowę rynku: domy i kamieniczki z końca XVIII wieku, Muzeum Regionalne z ekspozycją etnograficzną oraz klasztor klarysek z kościołem Świętej Trójcy. Wewnątrz znajduje się piękne gotyckie prezbiterium, dekoracja stiukowa, barokowa ambona i kropielnica z XV wieku.
Atrakcje Transgraniczne
Będąc w dolinie Popradu, warto pamiętać o bliskości granicy ze Słowacją. Zmotoryzowani turyści mogą wybrać się na jednodniową wycieczkę, by zwiedzić unikatową na skalę Europy Dobszyńską Jaskinię Lodową.