Zamek w Nowym Wiśniczu

Zamek w Wiśniczu położony jest na zalesionym wzgórzu we wsi Stary Wiśnicz nad rzeką Leksandrówką. Zamek powstał około XIV wieku i jest jednym z najciekawszych obiektów architektonicznych w Polsce. Fundatorem zamku był Jan Kmita.

Architektura zamku jest wyjątkową mieszanką stylów wczesnobarokowego z elementami renesansowymi. Charakterystyczny dla niego jest plan czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem, przy czym szczególną uwagę przykuwają cztery baszty umieszczone w narożach. Do zamku przylega od północno-wschodniej strony kaplica z kryptą grobową Lubomirskich, a od południowo-wschodniej znajduje się wolno stojąca budowla zwaną Kmitówką. Na drugim piętrze, obok Sali Rycerskiej, znajduje się galeria widokowa. Całość otacza system fortyfikacji bastionowych z imponującą bramą wjazdową datowaną na początek XVII wieku.

Zamek w Wiśniczu ma również swoje znaczenie w historii polskiej kultury kulinarnej. Od XVII wieku stał się miejscem, które przyciągało uwagę szlachty, głównie za sprawą zebrania potraw w Compendium kuchmistrza księcia Lubomirskiego Stanisława Czernieckiego. To dzieło, spisane na zamku i wydane w Krakowie, doczekało się dwudziestu wydań do XIX wieku. Ciekawostką jest fakt, że po pojawieniu się ziemniaków w Polsce, darowanych Sobieskiemu przez cesarza Leopolda I po zwycięskiej odsieczy Wiednia w 1683 roku, to właśnie Czerniecki opracował na zamku pierwsze potrawy z tych warzyw, wówczas nazywanych tertofelli, smażone i pieczone.

Architektura

Zamek, wzniesiony w XV wieku na planie czworoboku początkowo składał się z kamiennych murów obronnych. Centralnym punktem była jednotraktowa, piętrowa rezydencja mieszkalna z kwadratową wieżą od strony południowo-zachodniej. W narożniku południowo-wschodnim znajdowała się druga, kwadratowa baszta, umiejscowiona poza murami obronnymi. Obszar twierdzy obejmował około 1500 metrów kwadratowych.

W XVI wieku przeprowadzono istotne prace modernizacyjne i rozbudowę zamku. Wprowadzono zmiany w części mieszkalnej oraz w obwarowaniach, dodając między innymi dwie cylindryczne baszty narożne: „Bona” i „Nad Fontanną”, pomiędzy którymi znajdował się główny wjazd do zamku.

Kolejna znacząca przebudowa miała miejsce w latach 1615-1621. Zamek zyskał wówczas wewnętrzny dziedziniec z piętrową loggią, otoczony trzykondygnacyjnymi budynkami mieszkalnymi, które tworzyły pałac zamkowy. Elementy architektoniczne, takie jak ciosowe obramienia okien, marmurowe i piaskowcowe portale, profilowane belki stropowe oraz polichromie ścienne, nadawały budowli wyjątkowy charakter. Do dekoracji wnętrz użyto również drewnianych boazerii, marmurowych posadzek i glazurowanych podłóg.

Zewnętrzna brama wjazdowa od strony północno-zachodniej została ozdobiona portalem. Pałacowy budynek wznosił się kilka metrów nad zewnętrznym dziedzińcem, a narożne baszty zostały podwyższone, dominując nad całością zamku. Przy czworobocznej wieży wybudowano kaplicę zamkową z kopułą. Obok bramy powstała nowa wieża na planie prostokąta, a od strony południowo-wschodniej dodano niski budynek kuchenny.

Cały kompleks zamkowy otoczony został nowoczesnymi, bastionowymi fortyfikacjami w kształcie pięcioboku o długości boku 98 metrów. Zamek otaczał rozległy park ze zwierzyńcem i ogrodami, a sam obiekt reprezentował wzór nowoczesnej rezydencji magnackiej, typu „palazzo in fortezza”.

Zamek Wiśnicz – historia

Zamek Wiśnicz został zbudowany na przełomie XV i XVI wieku i charakteryzował się nieregularnym kształtem. W początkowych latach swojego istnienia, był to obiekt czteroskrzydłowy, posiadający trzy wieże oraz otaczające go fortyfikacje ziemne, w których znajdowały się dwie bramy. Znacząca rozbudowa miała miejsce po roku 1516, dzięki działaniom Piotra Kmity. Po jego śmierci w 1553 roku, zamek przeszedł na własność rodziny Barzów, a następnie w 1566 roku został przejęty przez Sebastian Lubomirskiego.

W latach 1615-1621, syn Sebastiana, Stanisław Lubomirski, podjął się kolejnej rozbudowy rezydencji. Projekt barokowej przebudowy i umocnień bastionowych został opracowany przez Macieja Trapola, co uczyniło zamek jedną z najokazalszych wczesnobarokowych rezydencji obronnych Rzeczypospolitej.

Podczas potopu szwedzkiego, zamek został oddany Szwedom bez walki z powodu braku dowódcy zgromadzonych wojsk. Szwedzi ograbili zamek z wyposażenia i zniszczyli zabudowania. Po wycofaniu się najeźdźców, zamek wrócił w ręce Lubomirskich, lecz nie udało się go w pełni odrestaurować.

W XVIII wieku zamek zmieniał właścicieli, przechodząc kolejno w ręce Sanguszków, Potockich i Zamoyskich. Po przejęciu przez zaborcę, zaczął podupadać, a w 1831 roku uległ pożarowi i został opuszczony. W 1901 roku zamek został wykupiony od Maurycego Straszewskiego przez Zjednoczenie Rodowe Lubomirskich, którzy rozpoczęli jego remont. Od 1928 roku nad pracami czuwał Adolf Szyszko-Bohusz, jednak ich kontynuacja została przerwana przez wybuch II wojny światowej. Po zakończeniu wojny zamek został przejęty przez państwo, a od 1949 roku prace renowacyjne pod kierownictwem Alfreda Majewskiego miały na celu przywrócenie mu dawnej świetności.

Klasztor Karmelitów Bosych obok zamku, dziś zakład karny

Tuż nad zamkiem, na sąsiednim wzgórzu, stoi budowla, o której większość opisów Nowego Wiśnicza milczy, choć jej historia jest równie burzliwa. To dawny klasztor Karmelitów Bosych, ufundowany przez Stanisława Lubomirskiego jako wotum za zwycięstwo pod Chocimiem w 1621 roku. Kamień węgielny poświęcono wiosną 1622 roku, a zakonnicy wprowadzili się do gotowego kompleksu 26 maja 1630 roku, według projektu tego samego architekta, Macieja Trapoli, który przebudowywał wówczas zamek. Klasztor i zamek zaprojektowano jako całość zdolną wytrzymać dwa lub trzy lata oblężenia bez dostaw z zewnątrz.

Losy obu budowli przez wieki biegły równolegle: klasztor, tak jak zamek, zajęli Szwedzi w 1655 roku. Rozjechały się dopiero pod koniec XVIII wieku. W 1783 roku cesarz Józef II skasował zakon karmelitów, a budynek klasztorny przeznaczono na ciężkie więzienie. Od tamtej pory, z przerwami, pełni tę funkcję nieprzerwanie od ponad dwustu lat, również dziś jako czynny zakład karny dla recydywistów. W 1939 roku Niemcy urządzili w nim tymczasowy obóz, z którego więźniów przewieziono do Auschwitz, a rok później zniszczyli dawny kościół klasztorny, rozbierając go do dolnej kondygnacji.

Ponieważ to czynna jednostka penitencjarna, teren klasztoru nie jest dostępny na co dzień. Raz w roku, zwykle w pierwszy weekend września, w ramach Weekendu z Zabytkami Powiatu Bocheńskiego organizowane jest wejście umożliwiające zobaczenie pozostałości dawnego kościoła klasztornego. Jeśli planujesz odwiedziny właśnie w tym terminie, warto sprawdzić aktualny program wydarzenia z wyprzedzeniem, bo liczba miejsc bywa ograniczona.

Informacje praktyczne

Zamek znajduje się we wsi Stary Wiśnicz, kilka kilometrów od Bochni i niecałą godzinę jazdy od Krakowa. Aktualny cennik biletów, godziny otwarcia oraz kalendarz wydarzeń (w tym wspomniany wyżej Weekend z Zabytkami) najlepiej sprawdzić na oficjalnej stronie zamku przed wizytą, ponieważ zmieniają się sezonowo.

Często zadawane pytania

Czy da się zwiedzić dawny klasztor karmelitów obok zamku?

Nie na co dzień. To czynny zakład karny, więc teren jest zamknięty dla zwiedzających przez cały rok poza jednym wyjątkiem, wejściem organizowanym zwykle w pierwszy weekend września przy okazji Weekendu z Zabytkami Powiatu Bocheńskiego.

Ile czasu zajmuje zwiedzanie samego zamku?

W zależności od tempa zwiedzania i liczby udostępnionych aktualnie wnętrz, zwiedzanie zamku wraz z dziedzińcem i galerią widokową zajmuje zwykle od godziny do półtorej.